Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

pedaal - (hefboom bediend met de voet, trapper)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

pedaal zn. ‘hefboom bediend met de voet, trapper’
Vnnl. pedael ‘voetklavier van orgel, verschuivingsmechaniek van pianoforte enz.’ [1557; WNT]; nnl. pedaal ‘met de voet bediend mechaniek van muziekinstrument’ in pedalen aan de harp [1855; WNT], ‘voettrede aan werktuig’ in eene voettrede of pedaal door den werkman met zijnen eenen voet bewogen [1861; WNT], ‘trapper van fiets’ in vélocipede ... twee pedalen [1883; Groene Amsterdammer], ‘voetbediening van mechaniek in auto’ in met z'n bloote voeten op de pedalen gaf [hij] gas [1925; WNT troes II].
Ontleend aan Frans pédale ‘trapper van een fiets’ [1869; TLF], eerder al ‘hefboom bediend met de voet’ [1797; TLF] en ‘met de voet bediend onderdeel van muziekinstrumenten’ [1560; TLF], dat zelf ontleend is aan Italiaans pedale ‘orgelpedaal’ [1561; DELI]; het Italiaanse woord gaat terug op Laatlatijn pedale ‘ding van de voet’, zelfstandig gebruik van de onzijdige vorm van het Latijnse bn. pedālis ‘betreffende de voet’, een afleiding van pēs (genitief pedis) ‘voet’, verwant met → voet. In de betekenis ‘mechaniek van muziekinstrument’ is het woord rechtstreeks ontleend aan het Italiaans.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

pedaal [hefboom met de voet bediend] {1557} < frans pédale [idem] < italiaans pedale [idem] < latijn pedalis [geschikt voor de voet], van pes (2e nv. pedis) [voet] (vgl. piloot, peddelen).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

pedaal znw. o. m., in de 19de eeuw overgenomen < nfra. pédale < ital. pedale < lat. pedalis ‘bij de voet behorend’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

pedaal (de en het); een ook in andere talen ontleend woord, op it. pedale “pedaal” (< lat. pedâle) teruggaand.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

pedaal. Wegens het vroege voorkomen — reeds in de 16e eeuw — eerder rechtstreeks uit it. pedale dan via fr. pédale (sedert de 17e eeuw) ontleend.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

pedaal s.nw.
1. Hefboom wat deur die voet in beweging gebring word, o.a. by verskillende musiekinstrumente en meganiese toestelle. 2. Trapper van 'n fiets.
Uit Ndl. pedaal (1557 in bet. 1, 1911 in bet. 2).
Ndl. pedaal uit Fr. pedale 'voethefboom' uit Latyn pedalis 'geskik vir die voet', 'n afleiding van pes, genitief pedis 'voet'.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

pedaal (Frans pédale)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

pedaal ‘hefboom met de voet bediend’ -> Indonesisch pédal ‘hefboom met de voet bediend’; Balinees pedal ‘hefboom met de voet bediend’; Makassaars pedâl, pedâlá ‘trapper van fiets’; Minangkabaus pedal ‘hefboom met de voet bediend’; Soendanees pedal ‘hefboom met de voet bediend, trapper van fiets, piano, orgel’; Surinaams-Javaans pédal ‘hefboom met de voet bediend’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

pedaal hefboom met de voet bediend 1557 [WNT] <Frans

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

pedalen: de — verliezen (← Fr. perdre les pédales), in Vlaanderen: zijn hoofd verliezen; het niet meer weten.

Het is meer en meer duidelijk dat Jean-Luc Dehaene de pedalen verliest. Wat voor de bevolking geldt, geldt niet voor de minister, denkt hij. (Het Parool, 06/10/90)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut