Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

patent - (octrooi)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

patent 1 zn. ‘octrooi’
Nnl. patente ‘privilege, recht, vergunning’ in sunder speciale patente ... neet konde gescheen ‘zonder speciale vergunning niet kon geschieden’ [1581; WNT zodaan], zee-brieven of patenten ‘reisvergunningen voor schepen’ [1623; WNT], dan patent ‘octrooi’ in (over een type horloge) ... een patent of privilegie daervan versocht [1690; WNT]; nnl. patent ook ‘betaalde vergunning om een bedrijf uit te oefenen’ in handel, beroep, bedrijf of nering ... uitoefenen ... voorzien van een acte of patent [1805; WNT], patent ‘octrooi’ ook in vele samenstellingen als patentrecht ‘octrooi’ [1805; WNT], patentsteek ‘zekere breisteek’ [1898; WNT], patentbureau ‘bureau dat octrooien verstrekt’ [1908; WNT], patentolielamp ‘type olielamp waar een patent op rust’ [1907; WNT], patentsluiting ‘type ritssluiting’ [1959; WNT trekken].
Ontleend aan Frans patente [1559; Rey], verkorting van het enkelvoud van lettres patentes (mv.) ‘privilegebrief, document waarin een recht is opgetekend’ [1357; TLF], naar middeleeuws Latijn litterae patentes ‘id.’, letterlijk ‘open brieven, openbare documenten’. Latijn patēns (genitief patentis) ‘open’ is het teg.deelw. van patēre ‘open liggen, open zijn’, verwant met → vadem. Privileges of rechten waren “open”, omdat deze documenten met het zegel van een landsheer of prelaat openbaar en voor iedereen ter inzage waren.
Frans lettre patente, lettres patentes werd aanvankelijk ook wel vertaald of gedeeltelijk vertaald als patentbrief ‘privilege, recht, vergunning’ [1598; WNT], open brief ‘id.’ [1610; WNT vleeschpot] en opene letteren ‘privilege, recht’ [1641; WNT open I]; ook werden termen gebruikt als open patent ‘verordening’ [1622; WNT] en open acte van commissie ‘officieel document met beschrijving van bevoegdheden’ [1807; WNT Supp. akte].

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

patent1 [octrooi] {patente 1588} < frans (lettre) patente [privilegebrief, eig.: open brief] < latijn patens (2e nv. patentis) [open], teg. deelw. van patēre [openstaan].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

patent 1 znw. o., bij Kiliaen patente ‘codicilli a Principe impetrati, diploma, principium literae’ en ‘libellus, epistola assertoria’ < lat. littera patens ‘open brief van de landsheer’. Dit verengt zich later tot ‘bevestiging van de kwaliteit van een waar’ (nu niet-officiële naam voor octrooi), verder ook ‘bewijs dat men een handel of bedrijf mag uitvoeren’ en ook (zuidnl.) ‘vis- of jachtakte’.

In de bet. van ‘octrooi’ is het een anglicisme.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

patent I znw. o., nog niet mnl. Kil. kent “patente. Codicilli a Principe impetrati,..., diploma, principum literae: et Libellus, epistola assertoria”. Ontl. uit fr. patente (mlat. patens) als verkorting van lettre patente, lat. littera patens “open brief”. Ook elders ontleend.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

patent o., uit Fr. patente (naar lettre patente), zelfst. gebr. vr. van patent = open, openbaar, van Lat. patentem (-ens), teg.dw. van patere = open zijn: z. vadem. Patent = open brief, vergunning door zoo een brief verleend, enz.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

patent s.nw.
Amptelike vergunning wat die alleenreg verleen om 'n uitvindsel te vervaardig en te versprei.
Uit Ndl. patent (1682). Bg. gespesialiseerde bet. het uit 'n meer alg. bet., nl. 'dokument wat nie verseël was nie sodat almal dit kon lees' (1588), ontwikkel.
Ndl. patent uit Fr. (lettre) patente, lett. 'ope brief' uit Latyn patens, genitief patentis 'oop'.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

patent ‘akte, bewijs’ (Frans (lettre) patente); ‘octrooi’ (Engels patent); ‘voortreffelijk’ (Duits patent)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

patent ‘octrooi’ -> Indonesisch patén ‘octrooi’; Javaans patèn ‘octrooi’; Madoerees paten ‘patenthorloge’; Papiaments patènt ‘octrooi’; Sranantongo patenti ‘octrooi, belasting, tol’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

vermogensbelasting [belasting die wordt geheven over een vermogen] (1892). In 1892 wordt het belastingstelsel herzien, en dit leidt tot nieuwe termen als inkomstenbelasting en vermogensbelasting. Neerlandicus Jan te Winkel constateert in het gedenkboek Eene halve eeuw 1848-1898: “Nieuwe wetten hebben nieuwe woorden ingevoerd, zooals inkomstenbelasting, vermogensbelasting (sinds 1892), bedrijfsbelasting (sinds 1893) en rijwielbelasting (sinds 1897), alle, met het plakzegel (sinds 1882) uit de tweede helft onzer eeuw dagteekenend en in zoover waarlijk taalverrijkend, dat zij geene andere woorden op dit gebied hebben verdrongen, behalve alleen patentbelasting of het patent.”

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

patent octrooi 1588 [Kil.] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut