Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

ouder - (vader of moeder)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

ouder* [vader of moeder] {ouderen [de (voor)ouders] 1287} mv. van de vergrotende trap van middelnederlands out (vgl. oud). De uitdrukking van ouder tot ouder betekent eig. ‘van geslacht tot geslacht’ en niet ‘van ouders tot ouders’, vgl. middelnederlands van ouder touder [van geslacht tot geslacht]. In de 17e eeuw komt echter voor van ouders tot ouders.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

aars, aas, zn. mv.: ouders. Aas door assimilatie rs > s uit aars, door d-syncope < aders < ouders.

alder, zn.: leeftijd, ouderdom. Mnl. ouder, older, alder ‘leeftijd, ouderdom’. Vgl. D. Alter.

olders, alders, elders, eljers, zn.mv.: ouders. Mv. van oostelijk Mnl. older, elder ‘ouder’. Vgl. D. Eltern.

ouwer, zn.: leeftijd. Uit oostelijk Mnl. ouder, older ‘ouderdom, leeftijd’, Vnnl. ouder ‘leeftijd’ (Kiliaan). Ohd. altar, Mhd. alter, Os. aldar, Mnd. older, Oe. ealdor, On. aldr. Germ. *aldra-, Idg. *altro- bij de wortel *al- ‘groeien, voeden’.

F. Debrabandere (2010), Brabants etymologisch woordenboek: de herkomst van de woordenschat van Antwerpen, Brussel, Noord-Brabant en Vlaams-Brabant, Zwolle

ouder, zn.: leeftijd (niet ouderdom). Mnl., Vnnl. ouder ‘leeftijd, ouderdom’. Vgl. D. Alter ‘leeftijd’, Zw. alder.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

ouer s.nw.
1. Man of vrou wat 'n kind voortgebring en (of) versorg het. 2. Plant wat 'n nageslag voortgebring het.
In bet. 1 uit Ndl. ouder (al Mnl.). Bet. 2 het in Afr. self ontwikkel.

A.A. Weijnen (2003), Etymologisch dialectwoordenboek, Den Haag

ouwer, aauwer leeftijd (Oost-Nederland). = hgd. alter ‘id.’, ofri. alder ‘id.’, oeng. ealdor ‘leven’, ono. aldr ‘leeftijd’. Afl. bij oud met een uitgestorven suffix dat o.a. abstracta vormde en aanwezig is in ono. hatr ‘haat’, oeng. stulor ‘diefstal’, oind. járas ‘leeftijd’.
OV I 194

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

ouder* vader of moeder 1287 [CG I2, 1228]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1737. Van ouder tot ouder.

De beteekenis van ouder in deze verbinding is die van geslacht, eig. menschenleeftijd; vgl, hd. vor alters en vor alters her; mnl. van ouderen, van ouders, van oudsher. De verbinding komt in oostelijk mnl. reeds voor: van auder tauder naast van olderen tot olderen. In de 17de eeuw van ouders tot ouders, dat opgevat werd als het meerv. van ouder, waarnaast in de 18de eeuw van ouder tot ouder (o.a. Adagia, 65). Zie Mnl. Wdb. V, 2036; Ndl. Wdb. XI, 1549 en vgl. no. 860.

Overige werken

Julius Pokorny (1959), Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch, Bern.

al-2 ‘wachsen; wachsen machen, nähren’

Ai. an-ala- ‘Feuer’ (‘das Unersättliche’, W. Schulze KZ. 45, 306 = Kl. Schr. 216);
gr. νεᾱλής ‘munter, stark’ (νέος + al-; über φυταλιή s. unten);
lat. alō, -ere, -ul, -itum ‘nähren, großziehen’; alēscere ‘heranwachsen, gedeihen’, coalēscere ‘zusammenwachsen’, adolēscere ‘heranwachsen’ (adultus ‘erwachsen’), abolēscere ‘vergehen’ (dazu scheint aboleō, -ēre ‘vernichten, vertilgen’ als Transitivum neugebildet zu sein, z. T. nach (ad)augēscō : (ad)augeō, besonders aber nach dem bedeutungsgleichen dēlēvī, dēleō; der Anklang an ὄλλυμι, ἀπόλλυμι ware dann trügerisch; anders WH. I 4), indolēs ‘natürliche Anlage’, subolēs ‘Nachwuchs, Nachkommenschaft, Sproß’, prōles (*pro-olēs) ‘Sprößling, Nachkomme’ (davon prōlētārius; diese drei mit o aus a vor dunklem l, nicht mit idg. o-Ablaut, wie Hirt Abl. 162 annimmt); alimentum ‘Nahrung’, alimōnia, -ium ‘Nahrung, Unterhalt’;
air. alim ‘nähre’; hierher wohl auch cymr. alu, mbret. halaff, nbret. ala ‘gebären’, cymr. al f. ‘Wurf, Nachkommenschaft, Volk’, alaf m. ‘Reichtum’ = air. alam f. ‘Herde’, davon almae ds.;
got. ags. alan (ōl) ‘aufwachsen’ (intr. wie lat. adoleō), aisl. ala (ōl) ‘nähren, hervorbringen’, got. aliþs ‘gemästet’ (Partiz. eines Kaus. *aljan = norw. dial. elja); aisl. elskr ‘von Liebe beseelt’, elska ‘lieben’ (s. zur Bed.-Entw. Falk-Torp u. elske).
Mit t-Formantien:
Gr. ἄν-αλτος ‘unersättlich’; ῎Αλτις, ἄλσος (*αλτι̯-ος) n. ‘heiliger Hain’, lat. altus ‘hoch’ (d. i. ‘großgewachsen’), mir. alt ‘Höhe; Ufer, Küste’, cymr. allt ‘Seite eines Hügels, bewaldeter Hügel’, acorn. als, bret. aot, aod ‘Küste’, as. ald, ahd. (usw.) alt ‘alt’ (eigentlich ‘großgewachsen’), ahd. altôn ‘hinausschieben’ (‘alt machen’); *alti- auch in got. alds f. ‘Zeitraum, Lebenszeit’, ags. ield ‘Zeitraum, Lebenszeit, Alter, Greisenalter’ (Pl. ielde, as. eldi ‘Menschen’), anord.ǫld f. ‘Zeit, Zeitalter, Pl. Menschen’; *alti̯o- in osk. altinúm, wenn ‘alimentorum’ = lat. *altiōnum; air. comaltae ‘Ziehbruder’ = mcymr. cyfeillt ‘Höriger’, ncymr. cyfaill ‘Freund’ (*komal-ti̯os), mcymr. eillt (*alti̯os) ‘Zögling, Held’, air. inailt (*eni-altī) ‘Dienerin’, got. alþeis (*alti̯os) ‘alt’ = air. alt(a)e ‘erzogen’; *altro- in air. altram ‘Nahrung’, altru ‘Pflegevater’ (cymr. athraw ‘Lehrer’ usw., s. Pedersen KG. I 137); anord. aldr m. (Gen. aldrs) ‘Alter, Lebenszeit, Greisenalter’, ags. ealdor ‘Leben’, as. aldar, ahd. altar ‘Greisenalter, Lebensalter’.
Mit m-Forrnantien:
Gr. ἄλμα n. ‘Hain’, φυτάλμιος Beiwort des Zeus und Poseidon (ebenso Φυτάλιος, Bezeichnung des isthmischen Poseidon in Troezen, Φύταλος, wozu hom. φυταλιή ‘Baumpflanzung’ als Abstraktum, s. Bechtel Lexil. 331); lat. almus ‘nährend (ager), segenspendend, hold, hehr’. Vielleicht hierher die FlN thrak. Almus, illyr. (?) Almō (Rom), Almā (Etrurien), abrit. *Almā, engl. Yealm.
Toch. А ālym- ‘Leben, Geist’.
d-Erweiterungen: ai. íḍ-, íḍā ‘Labung, Spende’; gr. ἀλδαίνω ‘lasse wachsen, stärke’, ἀλδήσκω ‘wachse’, ἀναλδής ‘nicht gedeihend; Wachstum hemmend’, ἄλδομαι ‘bringe hervor’ (καρπούς).
dh-Erweiterungen: ai. r̥dhnóti, r̥náddhi, r̥dháti, ŕ̥dhyati ‘gedeiht, gelingt, macht gelingen, bringt zustande’, av. arǝdat̰ ‘er lasse gedeihen’, ǝrǝdāt- ‘Gedeihen schaffend’, ai. árdhuka- ‘gedeihend’ (Specht KZ. 64, 64 f.); gr. ἀλθαίνω, ἄλθω ‘heile’, ἄλθομαι ‘wachse, heile’; aschwed. alda ‘fruchttragende Eiche’, aisl. aldin ‘Baurnfrucht, bes. eßbare (Ecker, Eichel)’.

WP. I 86 f., WH. I 4, 31 f.

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal