Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

orkaan - (zeer zware storm)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

orkaan zn. ‘zeer zware storm’
Vnnl. Uracaen ‘zeer zware storm’ [1644; Delattre 1943], horkaen [1657; WNT], orancaen [1657; WNT], orkaan [1676; WNT].
Via Spaans huracán [1526; Corominas] ontleend aan het Taino, een Arawak-taal uit het Caribische gebied. Volgens sommigen is het woord afkomstig uit de cultuur van de Maya's uit Midden-Amerika. Het sterrenbeeld van de Grote Beer, dat in dat deel van de wereld met zijn steel naar beneden wijst, noemden zij Hun-r-akan, letterlijk ‘(de godheid met) één been’; omdat de Grote Beer opvallend aan de hemel verschijnt tijdens het orkaanseizoen, zouden de orkanen aan deze god zijn toegeschreven. Volgens De Goeje (1939) bestaat er echter geen overtuigend bewijs voor een verband tussen Taino hurakán en Maya hurakan/Hunrakan.
Andere West-Europese vormen zijn o.a. Frans huracan [1553; TLF], nu ouragan [1640; TLF], Portugees furacão (met f- als hypercorrectie voor een Spaans equivalent met h-), Italiaans uracano, Engels hurricane. Duits Orkan [1669; Paul], Deens en Zweeds orkan zijn ontleend aan het Nederlands.
Lit.: C.H. de Goeje (1939), Nouvel examen des langues des antilles avec notes sur les langues arawak-maipure ete caribes et vocabulaires shebayo et guyana (Guyane), Paris, 12; Friederici 1947, 304-306

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

orkaan [hevige stormwind] {1657} < spaans huracán [idem] < taino hurakán < maya hunraken [Grote Beer]; als de zon in het teken van de Grote Beer staat breekt het seizoen van de orkanen aan.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

orkaan

Evenals het Engelse woord hurricane en het Franse ouragan is het Nederlandse woord orkaan ontleend aan het Spaanse huracan. Het natuurverschijnsel komt in Amerika veelvuldiger voor dan in Europa en het is dan ook begrijpelijk, dat de Spanjaarden er de naam aan gaven waarmee zij het in Midden-Amerika hoorden benoemen. Geheel daarmee in overeenstemming is wat Brandt schrijft in zijn Leven van De Ruyter: ‘Dit onweer, bij d’ inboorlingen der Karibische eilanden Ouragan genoemt, is het schrikkelijkste dat iemand in dit gewest kan overkomen.’ Aan de ontlening uit een onbekende taal is het grote verschil in schrijfwijze in verschillende talen toe te schrijven. Uit het Nederlands is orkaan in het Deens, Zweeds en Duits overgenomen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

orkaan znw. m., sedert de 17de eeuw, evenals fra. ouragan en ne. hurricane (sedert 1550) < spa. huracán ‘wervelstorm’. — De Mayas in Midden-Amerika noemden het sterrenbeeld van de Grote Beer naar zijn vorm met de naar beneden gerichte ‘dissel’ hunraken ‘eenbeen’ en daar in dit teken de stormen in de Antillen optreden, werd dit woord de naam van een stormgod. Uit de taal van Haïti kwam het woord nu in het Spaans, terwijl een Karaïbische vorm met g tot fra. ouragan zou hebben gevoerd (R. Loewe KZ 61, 1934, 48 vlgg). — Uit het Nl. stammen verder nhd. orkan, nde. nzw. orkan en russ. orkán.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

orkaan znw., sedert de 17. eeuw. Evenals eng. hurricano, hurricane, fr. ouragan “orkaan” uit spa. huracan “id.”. Dit wordt gew. uit het Karaïbisch afgeleid. Nhd. de. zw. orkan uit het Ndl.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

orkaan. R. Loewe KZ. 61, 48 vlgg. leidt de europ. vormen met k (spa. huracán > eng. hurricane, ndl. orkaan) uit het Haïtisch af, die met g (fr. ouragan > it. uragano) uit het Karaïbisch.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

orkaan m. (waaruit Hgd. orkan), gelijk Eng. hurricane en Fr. ouragan, uit Sp. huracan, van Karaïb. id.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

orkaan s.nw.
Uitermate hewige stormwind.
Uit Ndl. orkaan (1657 in die vorm orancaen).
Ndl. orkaan uit Sp. huracán uit Middel-Amer. inheemse tale hurakán en hunrakan 'die sterrebeeld Groot Beer', so genoem omdat die berugte stormwind in daardie gebied plaasvind as die son in die teken van hierdie sterrebeeld staan.
D. Orkan (16de eeu), Eng. hurricane, Fr. (h)ouragan, It. uragano.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

orkaan: hewige stormwind; Ndl. orkaan (sedert 17e eeu m. vorme soos horkaan en orankaan, by vRieb orancaen/orcaen), Hd. orkan, Eng. hurricane, Fr. (h)ouragan, It. uragano, Sp. huracan, in die meeste Eur. tale wsk. via Sp. – die vorme met c/k wsk. uit Haï., dié met g uit Kar.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

orkaan (Spaans huracán)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Orkaan, van ’t Sp. huracan, waarvan de oorsprong niet vastslaat; men houdt het voor een woord van de Caraïben (West-Indië), waar orkanen vaak voorkomen.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

orkaan ‘hevige stormwind’ -> Duits Orkan ‘hevige stormwind’; Deens orkan ‘hevige stormwind’; Noors orkan ‘hevige stormwind’; Zweeds orkan ‘hevige stormwind’; Fins † orkaani ‘hevige stormwind’ ; Pools orkan ‘hevige stormwind’ (uit Nederlands of Duits); Russisch † orkán ‘schielijk en onverwacht onweer na een grote kalmte’; Oekraïens orkán ‘hevige stormwind’ ; Lets orkāns ‘hevige stormwind’; Litouws orkanas ‘hevige stormwind’; Hongaars orkán ‘hevige stormwind’ ; Negerhollands orkan ‘hevige stormwind’; Papiaments † orkaan ‘hevige stormwind’; Sranantongo orkân ‘hevige stormwind’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

orkaan hevige stormwind 1657 [WNT] <Spaans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut