Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

oppassen - (opletten)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

oppassen [opletten] {1660} van op + passen [sluiten], dus op iets doen sluiten en dan zien of iets ergens op past.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

passen o. en ono.w., in alle bet. uit Fr. passer: z. pas 4. De bet. oppassen ontwikkelde zich uit die van niet spelen, langs die van wachten, toezien heen; de bet. passend zijn heeft men reeds in 't Fr. cela peut passer: vergel. cela peut aller en ons dat kan er door.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

1oppas ww.
1. Ag slaan op iets, oplet. 2. Bewaak, versorg.
Uit Ndl. oppassen (1660 in bet. 1, 1665 in bet. 2), 'n samestelling van op en passen 'ag slaan op'.
Vanuit Afr. in S.A.Eng. (1969).

2oppas ww.
Kyk of iets op iets anders pas.
Uit Ndl. oppassen (1870), 'n samestelling van op 'op' en passen 'pas'.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

op’passen dat (paste op, heeft opgepast), oppassen dat niet. () het zijn allemaal schurken, pas op dat ze je afzetten, je hebt dat geld ook niet voor niets gekregen, je hebt er hard voor gewerkt, dat weet ik (Doelwijt 1972b: 24). Pas op dat je valt (mond.).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

oppassen ‘opletten’ -> Duits aufpassen ‘opletten’ (uit Nederlands of Nederduits); Zuid-Afrikaans-Engels oppas, pas op ‘opletten’ ; Negerhollands pas op, pasō ‘opletten, hoeden (vee), afwachten’.

N. van der Sijs (2006), Klein uitleenwoordenboek, Den Haag

Pas op! Een woord dat in Afrika ruime verbreiding blijkt te hebben, is de waarschuwing pas op! Zo wordt pasopo gebruikt in Rwanda, een land waar men de Bantoetalen Kinyarwanda en Swahili spreekt. Iemand schrijft:

Mijn vrouw komt uit Rwanda, en ze vertelt dat iedereen daar de term pas op kent. Rwanda is decennialang door België bestuurd. Ook na de onafhankelijkheid in 1962 waren er nog veel Belgische ontwikkelingswerkers actief. Pas op is ook voor veel Franstalige Belgen (onder andere Brusselaars) geen onbekende uitdrukking.

Het overnemen van dit Nederlandse woord is overigens opmerkelijk, omdat de bestuurstaal in de Belgische koloniën Frans en niet Nederlands was. Een chef technische dienst heeft pasopo ook in de voormalige Belgische kolonie Kongo gehoord; hier worden de Bantoetalen Lingala en Swahili gesproken. Maar deze zelfde chef heeft het woord tevens in het veel noordelijker gelegen Tsjaad gehoord (ook hier wordt Swahili gesproken). Hij voegt hieraan toe:

Gewoonlijk is de bevolking flegmatiek en men waarschuwt zelden voor gevaarlijke situaties (die de meeste mensen, behalve hoogopgeleiden, trouwens zelden herkennen). Ik hoorde pasopo van mijn werknemers, en zag het bij een grensovergang, naar Uganda en Kameroen, ook op een bord staan (veronderstelde eerst dat mijn waarschuwing verbasterd werd).

Ook in Zambia, waar eveneens Bantoetalen worden gesproken, hebben twee inzenders herhaaldelijk pasop(o)! gehoord, bijvoorbeeld van kinderen op straat. Een informant vertelt:

Men riep het als waarschuwing wanneer bijvoorbeeld een slang of gemene hond werd gesignaleerd. De betrokkenen spraken verder geen Nederlands of Engels maar pasop! was duidelijk hoorbaar. Onze hulp in de huishouding legde uit dat het 'be careful' betekende. Waarschijnlijk toch via Zuid-Afrika erin geslopen, maar bijzonder omdat van invloed daarvan verder erg weinig te merken is.

Een andere informant specificeert: 'Het woord is overgenomen uit het (verre) Zuid-Afrika in de periode tussen 1915 en 1940.' Pasopo betekent ook: 'ik waarschuw je voor de laatste maal!' Inderdaad is pasop een veelgebruikt woord in het Afrikaans, de taal van Zuid-Afrika: 'jy moet pasop, hoor!' Dit Afrikaanse pasop is in de vorm bassopa! ook terechtgekomen in de lokale talen van Zuid-Mozambique, zoals de Bantoetalen Shona en Ronga, zo bericht een expat:

Mijnwerkers uit Mozambique maakten in de mijnen in Zuid-Afrika voor het eerst kennis met de Nederlandse term. Bassopa! is 'pas op!, van onderen!' Deze mijnwerkers gaan al honderd jaar naar Zuid-Afrikaanse mijnen.

Genoemde expat heeft het woord van collega's op het werk gehoord, maar vond het ook in de schrijftaal. Hij voegt eraan toe: 'Ongetwijfeld komen deze woorden ook voor in Zimbabwe, Swaziland, Botswana en Lesotho, landen die ook veel mijnwerkers hebben geleverd aan de Zuid-Afrikaanse mijnen.'

Zijn veronderstelling over Zimbabwe wordt door een andere inzender bevestigd. Deze heeft als zendeling/ontwikkelingswerker gewerkt in in Nkayi in Zimbabwe. Men spreekt daar SiNdebele, een Nguni-taal. '"Pas op" werd eens gebruikt om een vrouw te waarschuwen die in het water dreigde te vallen.'

Kennelijk is het Nederlandse pas op via twee wegen bekend geworden in Afrika: enerzijds via de Belgische koloniën en anderzijds via het Afrikaans. Met als gevolg dat Nederlanders en Vlamingen hier overal, behalve in de noordelijke, Arabisch-sprekende landen, anderen in hun moedertaal kunnen waarschuwen voor gevaar.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

oppassen opletten 1660 [WNT]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

2477. Als de vos de passie preekt, boer pas op je ganzen,

d.i. ‘als de onrechtvaardigen vrome dingen gaan doen, dan mogen de vromen wel op hunne hoede zijn’Laurillard, 40.; eene waarschuwing tegen een schijnheilige, ook ‘om zich niet tijdens gevaar door mooie praatjes in slaap te laten wiegen’ (Van Eijk II, nal. 55); vertrouw een huichelaar niet. Vgl. Hs. Cyrill. 12 r: Ic (raaf) bootscap u (hoenders) grote bliscap; want die vos is nonne geworden, die vos is gewijlt (gesluierd) ende singet in die kerc mit ynnigen loven; mlat. cum lupus addiscit psalmos, desiderat agnos; Cats I, 436: Wanneer een vos de passy preeckt, boeren wacht uw gansen; 469; 494; De Brune, 22: Wanneer de vos de passy preeckt, 't is tijd, dat ghy uw gans versteeckt; Gew. Weeuw. III, 40: Boer wacht jou ganzen; Tuinman I, 76; 336; II, 128; Adagia, 2: Als den Voss de passie preeckt, Boer wacht u Gansen, nemo tutius malus est quam sub pietatis infula; Harrebomée I, 68; De Telegraaf, 9 Januari 1915, p. 1 k. 4; Het Volk, 27 Febr. 1915, p. 7 k. 2: Als de vos de passie preekt, boer pas op je ganzen! Nw. School, VII, 172; De Amsterdammer, 10 Mei 1914, p. 2 k. 2: t' Is M. Brusse geweest, die in 'n boekje ‘De Journalist’ speciaal over verslaggevers schrijvende, dezen heeft aangemaand niet te ‘litterair’ te doen. Dit was wel eenigszins de vos die de passie preekte; De Cock1, 237; fri. as de foks dominy is, mei de boer syn goezzen wol neigean; Joos, 193; Waasch Idiot. 724: als de vos de passie preekt, boerkens, wacht uw ganzen; Rutten, 268 a; Antw. Idiot. 1402; Eckart, 132; 550; Wander I, 1252; hd. wenn der Fuchs (die Passion) predigt, so hüte Eure Gänse, so nimm die Hühner in acht; wenn der Fuchs die Gänse beten lehrt, so friszt er sie zum Lehrgeld; syn. van wenn der Wolf psalmodirt, gelüstet ihn der Gänse; eng. when the fox preaches, look after your geese; fr. quand le renard prêche aux poules, prenez garde à vous; quand le diable dit ses patenótres, il veut te tromperVoorstellingen van zulk een predikenden vos vindt men meermalen in kerken; zie Th. Wright, Histoire de la caricature et du grotesque dans la littérature et dans l'art, trad. p.O. Sachot, chap. V, p. 76 vlgg.; P.H.v. Moerkerken, de Satire in de Nederlandsche kunst in de Middeleeuwen, bl. 192..

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut