Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

opdoemen - (aan de horizon zichtbaar worden)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

opdoemen* [aan de horizon zichtbaar worden] {1696} van op + middelnederlands do(e)men [vochtig worden, nevelachtig zijn, dampen], van do(e)m [damp, wasem], oudhoogduits toum [idem]; buiten het germ. latijn fumus [rook, damp, nevel], grieks thumos [oorspr. opwellende gedachte], litouws dūmai en oudindisch dhūma- [rook].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

doemen 2 ww., gewoonlijk opdoemen vgl. nnl. dial. (Zaans) doemen gezegd van een fata morgana, vgl. mnl. dômen ‘dampen, uitwasemen, (reeds in de tijd van Kiliaen verouderd), is een afleiding van mnl. doom ‘damp, wasem’, ohd. toum ‘damp, walm’. — Idg. wt. *dheu ‘stuiven, waaien, dampen’: lat. fumus ‘rook, damp’, gr. thumós ‘opwelling van het gemoed, hartstocht’, oi. dhūmá- ‘rook, damp’, osl. dymŭ ‘rook’, lit. mv. dū́mai ‘rook’ (IEW 261).

opdoemen ww. samenstelling van mnl. doemen, dômen ‘nevelachtig zijn, dampen; uitwasemen’, vgl. noordholl. (zaans) doemen voor een luchtverschijnsel op het water bij helder weer, waardoor zich aan de horizon schijnbaar een strook land vertoont’, vgl. ook wvla. opdōmen ‘opdampen’, os. dōmian, ohd. toumen ‘dampen’. — Afgeleid van het znw. ohd. toum ‘damp, nevel, geur’, vgl. oi. dhūmá- m. ‘rook, damp’, lat. fūmus ‘rook, damp’, gr. thūmós ‘gemoedsbeweging, hartstocht’ (eig. ‘beneveling van het gemoed’?), lit. dū́mai mv. ‘rook’, osl. dymǔ ‘rook’ (IEW 261). — Zie verder nog: stoom.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

opdoemen ww. Een — wellicht oorspr. noordholl. — samenst. van doemen, dat Zaansch voorkomt als naam van een “luchtverschijnsel op het water, bij helder weder, waardoor zich schijnbaar een strook land aan den horizon vertoont”. Dit — reeds Mnl. Handwdb. vermelde — ww. moet een bijvorm zijn van mnl. dômen “dampen, uitwasemen”, dat ook Kil. vermeldt als “vetus” en dat komt van mnl. doom m. “damp, wasem” (= ohd. toum m. “damp, walm”; ablautend met lat. fûmus “rook”; zie bij dier). Vgl. wvla. opdoomen “opdampen” en den Zaanschen bijvorm op-diemen = ohd. toumen, os. dômian “dampen” (vgl. voor den fri. umlaut Zaansch stiemen “walmen” = stoomen).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

opdoemen ono.w., d.i. opdoomen, met op denom. van dial. doom, Mnl. id. + Ohd. toum (Mhd. id.) + Skr. dhūmas, Lat. fumus = damp, rook: Idg. wrt. dheu̯.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

opdoem ww.
Onverwags verskyn of sigbaar word.
Uit Ndl. opdoemen (1696). Die tweede lid van die oorspr. Ndl. samestelling, nl. doemen, is 'n afleiding van Mnl. doem, 'n wisselvorm van doom 'damp, wasem', lett. 'uit die damp verskyn, newelagtig wees'.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Opdoemen. Oorspr. een woord van de Noordhollandsche schippers, waarmee zij te kennen gaven, dat de kust, het land, enz., door straalbreking en luchtspiegeling zichtbaar wordt (fata morgana); bij uitbreiding ook, dat het land in ’t zicht komt, zich voordoet, en verder meer fig.: onverwachts verschijnen. – Men houdt het woord voor een afleiding van doom = damp, dus: uit den damp opkomen. Vgl.: „het landschap lag in middagdoom.”

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

opdoemen* aan de horizon zichtbaar worden 1696 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut