Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

ons - (bez. vnw.)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

ons 1 vnw. 1e pers. mv.
Als persoonlijk vnw. (de niet-nominatief van wij): onl. uns in uuaren ouir uns ‘hadden de overhand over ons’ [10e eeuw; W.Ps.], nu saga uns ‘zeg ons nu’ [ca. 1100; Will.]; mnl. ons [1236; VMNW].
Als bezittelijk vnw.: onl. unsa in got hulpere unsa ‘God, onze helper’, saldano unsero ‘van onze zegeningen’ [beide 10e eeuw; W.Ps.]; mnl. onse in med onsen konegheleken zeghele ‘met ons koninklijke zegel’ [1254; VMNW].
Os. ūs; ohd. uns (nhd. uns); ofri. ūs (nfri. ús); oe. ūs (ne. us); on. oss (nzw. oss); got. uns(is); < pgm. *uns. Als bezittelijk vnw.: os. ūsa; ohd. unser (nhd. unser); ofri. ūse; oe. ūser, ūre (ne. our); on. várr; got. unsar; < pgm. *uns-(ero-). Veel Nederlandse dialecten hebben de Noordzee-Germaanse vorm zonder -n- en met compensatierekking.
Verwant met: Hittitisch anz- ‘ons’; < pie. *ns (IEW 758). Andere gerelateerde vormen zijn o.a. pie. *nsmé > Grieks accusatief (Aeolisch) ámme, (Attisch) *hēme > hēméas, en pie. *nsmei > Sanskrit asmé (datief).
In het Afrikaans heeft ons de nominatiefvorm (nnl. we) vervangen, in het Nederlands komt ons in deze positie niet voor (zoals hun), behalve in enkele uitdrukkingen zoals ons kent ons en het oorspr. Zeeuwse ons bin zunig.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

ons2* [bez. vnw.] {oudnederlands unsa 901-1000, middelnederlands onse} oudsaksisch usa, oudfries use, met r oudhoogduits unserer, oudengels user, ure (engels our), gotisch unsar; buiten het germ. latijn nos [wij], noster [ons], grieks hèmeis [wij], oudiers sní [wij, ons], oudkerkslavisch nasŭ (2e nv. van ny) [wij], oudindisch nas [ons].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

ons 2 bezitt. vnw., mnl. onse, onfrank. unsa, os. ūsa, ohd. (frank.) unser, unsu, unsaz, ofri. ūse. — Daarnaast staat een langere stam *unsara in ohd. unserer (nhd. unser), oe. ūser, ūre (ne. our), got. unsar. On. vārr kan men met v. Friesen SVS Uppsala 7, 1901 Nr. 2, 64 als ana­logische sing. naar het mv. ōrir < *un(z)rēR opvatten. — Uit te gaan van ons 3. en 4. nv. van het pers. vnw., mnl. ons, onfrank. ohd. uns, os. ofri. oe. ūs (ne. us), on. oss, got. uns. — Grondvorm *ṇs naast lat. nōs, oi. nas, av. no, alb. na, oiers ni ‘wijʼ en verder osl. našĭ, opr. noũson ‘onzeʼ, toch. A näš, nšäk, B ñäš ‘wijʼ. Op een grondvorm *ṇsme gaan terug oi. asmá-, gr. hēmeĩs (IEW 758).

Andere vormen van dit vnw. zijn de dualis os. unk, ohd. unker ‘van ons beidenʼ (éénmaal), oe. unc, on. okkr, got. ugkis uit idg. *ṇ-ge (met suffix -ge als gr. emege en germ. acc. mik ‘mijʼ) bij de dualisvormen oi. nāu, gr. (νώ), oiers nār. — Wat de vormen met en zonder n in het nnl. aangaat, vgl. G. G. Kloeke, Fschr. Borchling 1932, 338-366 (aldaar ook een kaart); hij toont aan, dat de n-loze vormen, behalve in Friesland ook als relicten van Holland tot Vlaanderen voorkomen, terwijl zulke vormen in Saksen en Limburg eerder als jongere vormen te beschouwen zijn. Dan hebben wij hier een typisch ‘inguaeonismeʼ, dat dan echter juist niet Saksisch is.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

ons II, onze bezitt. vnw., mnl. onse. = onfr. unsa, ohd. (frank.) unsêr, unsu, unsaʒ, os. ûsa, ofri. ûse “onze”. Met r-formans ohd. unserêr (nhd. stam unser-) ags. ûser, ûre (eng. our), got. unsar “id.”. ’t On. heeft vârr, in eenige vormen ook den stam oss-. De ndl. dat, acc. van ’t pers. vnw. ons, mnl. ons = onfr. ohd. (nhd.) uns, os. ofri. ags. ûs (eng. us), on. oss, got. uns “ons”. Uit casus van het possessivum met r is voortgekomen de gen. mnl. onser (nnl. onzer), ohd. unsêr (nhd. unser), os. ofri. ûser, ags. ûser, ûre, got. unsara. Het on. heeft naast het possessivum vârr den wsch. ouderen gen. vâr (voor *nâr met v naar vêr “wij”?). Naast germ. *un-s- de dualis *uŋ-k-- in ohd. unkêr (hapax) “van ons beiden”, os. unk, ags. unc, on. okkr, got. unk “ons beiden”. Alle van den idg. stam *en-ô-, waarvan o.a. ook: ier. ni “wij, ons”, gen. nâr, ar-n-, lat. nôs “wij, ons”. gr. hēmeís “wij”, lesb. ámme “ons”, ámmes “wij”, obg. ny “wij, ons”, nasŭ, opr. noūson “van ons”, alb. na “wij”, oi. naḥ “ons”, asmā̀n “id.”. *En-ô- was oorspr. de stam van de andere casus dan de nomin. Zie wij.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

ons II, onze bez. vnw. Er is geen reden de on. gen. vâr van het possessivum vârr te scheiden; dit laatste wsch. uit *ô(R)arR = got. unsar enz. Got. *unk (ugk) is verkeerd gelezen; slechts de jongere vorm ugkis komt voor.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

ons 2 voornw., Mnl. ons, Onfra. uns, Os. ûs + Ohd. uns (Mhd. en Nhd. id.), Ags. ús (Eng. us), Ofri. ús, On. oss (Zw. id., De. os), Go. uns + Skr. asmān, Gr. hēmeĩs, d.i. *ammes, *amme, *asme: Idg. * ṇs-, zwakke graad van Skr. nas, Lat. nos.

ons 3 bijv., is de pron. genit. ons als adj. gebr. Die genit. ons is gevormd uit den echten genit. onzer, naar analogie van mijn, dijn, zijn.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

eus (bez. vnw.) van ons; Aajdnederlands unsa <901-1000>.

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

ons vnw.
1. Voorwerpsvorm van die pers. vnw., eerste persoon mv. 2. Onderwerpsvorm van ons (ons 1).
In bet. 1 uit Ndl. ons (al Mnl.). Bet. 2 het in Afr. self ontwikkel. Eerste optekening in vroeë Afr. in bet. 2 in 1672 (Franken 1953b: 113). Hoewel ons, i.p.v. wij, in bet. 2 ook gewestelik in Seeland voorkom, is die waarskynlikheid klein dat Seeus so 'n diepgaande invloed aan die Kaap kon uitoefen. Hoewel Khoi ook nie in vorm tussen onderwerp en voorwerp by pers. vnw. onderskei nie, en invloed van die gebroke Ndl. van Khoisprekers nie heeltemal uitgesluit kan word nie, wil Scholtz (1963: 116; 1980: 69) die gebruik eerder toeskryf aan die neiging tot nadruklikheid wat die ontwikkelingspatroon van vroeë Afr. kenmerk. Ons sal dan as meer nadruklike vorm die voorkeur gehad het bo wij, we. Kloeke (1950: 350) wys verder op 'Systemzwang' van die hele groep vnw.: ons (onderwerp) - ons (voorwerp) - ons (besitlik), met julle - julle -julle, hulle - hulle - hulle, u - u - u.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

ons II: uitspr. soos by ons I, bes. vnw., le pers. mv. (soms verboë vorme i. vaste verbg. soos: Onse Vader; ons(e)lieweheersbesie; gedenk onser; onses insiens, vgl. ook verbg. soos: ons s’n/syne); Ndl. ons (verboë vorme soos onze, onzer), Hd. unser, Eng. our, Fr. nos/notre, Lat. nostri/nostrum (v. verder Scho TO, Hfst. 4 en 5).

ons I: tans gew. m. genas. uitspr. as /ɔ:s/, pers. vnw., le pers. nom. mv. (soms mv. onse by woordspeling m. ons I en ons III), dokg. v. gebr. deur nie-blankes a. d. Kaap i.p.v. Ndl. wij sedert 1691, ’n ruim kwart eeu later ook i. d. sprt. v. blankes en daarna ook i. hulle skrt. (Frank TB 92-5, 173-4, 179-80, 194); Ndl. akk. ons beantw. aan Hd. uns en Eng. us, maar Fr. nous en Lat. nōs is akk. vorme wat as nom. fungeer, soos ook in enkele Germ. tale en dial. (bv. Se.), vgl. Scho TO Hfst. 4 en 5; afgesien daarvan beantw. d. nom. vorme v. subst. i. d. Rom. en i. d. Germ. tale (sowel by verw. wd. as by later ontln.) gew. aan d. akk. of ander verboë vorme v. d. betrokke Lat. wd.; v. ook ons II en III, asook Kloe HGA 298, 305, 339, 350.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

ons ‘voornaamwoord’ -> Chinees-Maleis ons, onse ‘bezittelijk voornaamwoord’; Negerhollands ons, on ‘gebruikt als voornaamwoord voor alle naamvallen, getallen en geslachten: wij, ons, onze’; Berbice-Nederlands ensi ‘wij, ons’; Skepi-Nederlands ons ‘wij, ons’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

ons* bezittelijk voornaamwoord 0901-1000 [WPs]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut