Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

nikkel - (chemisch element)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

nikkel [chemisch element] {1778} < hoogduits Nickel, een verkorting van Kupfernickel; de verkorting werd door de Zweedse baron Axel Fredric Cronstedt (1722-1765) in 1754 als naam van het metaal gemunt, nadat hij in 1751 het metaal voor het eerst gevonden had in Kupfernickel [een koperrode erts]. De vorm Kupfernickel is een samenstelling van Kupfer [koper] + Nickel, een scheldwoord dat eigenlijk ‘klein mens, kabouter’ betekent en een afleiding is van Nicolaas. Men benoemde de erts zo, omdat men er ondanks het feit dat het de kleur van koper had geen koper uit kon winnen; daardoor beschouwde men de erts als minderwaardig en kreeg het een scheldnaam. Vgl. voor de betekenis apatiet, blende, doleriet, paragoniet, kobalt, wolfraam.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

nikkel znw. o., in de 18de eeuw < nhd. nickel. — De Zweedse mineraloog Cronstedt ontdekte het metaal in 1751 en noemde het kopparnickel, een vertaling van nhd. kupfernickel ‘verbinding van arsenicum en nikkel’. Dit woord bevat het nhd. nickel < Nikolaus, de naam voor een kobold, aan wie de mijnwerkers toeschreven, dat zij in plaats van het gezochte zilver dit ‘waardeloze’ metaal vonden (zie ook: kobalt).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

nikkel znw. o. Een ook in andere talen ontleend, ’t eerst in 1754 door den Zweedschen mineraloog Cronstedt, die dit metaal 1751 ontdekt had, als metaalnaam gebruikt woord (< hd. nickel “kobold”): verkort uit kupfernickel m. (zw. kopparnickel) “niccolum sulphuratum”, naam van een nikkelrijk erts, waaruit men wel te vergeefs gepoogd had, koper te verkrijgen: voor de bet. vgl. kobalt.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

nikkel 1 o. (metaal), uit Hgd. nickel, van Zw. id.: zoo genoemd door A. v. Cronstedt in 1754: z. kobald.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

nikkel s.nw.
'n Maklik bewerkbare silwermetaal.
Uit Ndl. nikkel (1770).
Ndl. nikkel uit D. Nickel, 'n verkorting van Kupfernickel 'kopernikkel', waar die tweede lid van die samestelling 'n skeldwoord is met die bet. 'klein mensie, kabouter', en 'n afleiding is van Nicolaas. Mynwerkers wat op soek was na silwer het die erts so genoem omdat, ondanks die koperkleur, hulle geen koper daaruit kon verkry nie. Die erts is derhalwe as minderwaardig beskou en het 'n skeldnaam gekry.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

nikkel (Duits Nickel)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Niccolum (Ni, 28), Nikkel. In 1751 ontdekte Cronstedt (1722—1765) dit element in een erts dat kopparnickel genoemd werd. Daarom noemde hij het nieuwe metaal nickel. De Zweedse naam kopparnickel is gelijk aan den Duitsen Kupfernickel (= vals koper; ook Lat. cúprum Nicolái = koper van Nicolaus), waarmee een erts werd aangeduid dat geleek op koper, maar geen spoortje koper bleek te bevatten. De naam Nickel, afkorting van Nicolaus, werd gebruikt als naam voor een berggeest, meestal echter als scheldnaam.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

nikkel ‘chemisch element’ -> Indonesisch nikel ‘chemisch element’; Javaans nèkel ‘chemisch element; vernikkelen’; Madoerees nekel ‘nikkel, nikkelen horloge’; Makassaars nêkkelé ‘nikkel, aluminium, wit of geel koperbeslag’; Menadonees nèkel ‘chemisch element’; Muna nikele ‘chemisch element’; Japans nikkeru ‘chemisch element’; Surinaams-Javaans nèkel ‘nikkel; van nikkel, vernikkeld’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

nikkel chemisch element 1770 [Papillon] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut