Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

niemand - (geen enkel persoon)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

niemand vnw. ‘geen enkel persoon’
Onl. thich neminnot nieman ‘jou bemint niemand’ [ca. 1100; Will.]; mnl. nieman, niemen in so dat it nieman ne uernam ‘opdat niemand het zou vernemen’ [1220-40; VMNW], niemene ne mach portre wesen in middelburg ‘niemand mag burger van Middelburg zijn (tenzij ...)’ [1254; VMNW], niement [1271-72; VMNW], niemant [1292; VMNW].
Gevormd uit het Germaanse ontkenningspartikel *ne, zie → nee(n), en → iemand. De klankontwikkeling van de uitgang volgt die van iemand.
Os. neoman, nioman; ohd. nioman (nhd. niemand); ofri. nammon, nemmen, nemma (nfri. nimmen).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

niemand* [niet een enkel persoon] {nieman 1200, niement 1271-1272} oudsaksisch neoman, oudhoogduits nioman, van een ontkennend element waarvoor neen + iemand.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

niemand

De verklaring van het woord niemand kan het eenvoudigst geschieden door het in vieren te delen: n-ie-man-d. Dan verwijderen we de n die ontstaan is uit ne en die een ontkennende betekenis heeft, zoals ook blijkt uit de woorden neen, noch en niet. Vervolgens halen wij de d aan het eind van het woord weg. Dit is een betekenisloos toevoegsel uit later tijd. In het Middelnederlands schreef en zeide men: nieman. In dat woord nieman zit het zelfstandig naamwoord man in de betekenis: mens, persoon.

Nu houden wij nog het woorddeel ie over, dat ook in de woorden iegelijk, iedereen, iets, ietwat en zelfs in immer opduikt. Dit ie betekent in sommige talen: altijd, in andere: ooit. Het woord niemand is dus letterlijk: niet ooit een mens.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

niemand voornw., mnl. nieman, niemen en zelden niemant, os. neoman, nioman, ohd. nioman (nhd. niemand), ofri. nammon, nemmen, nimmen (ook -ent) is een samenstelling van de ontkenning ne (waarvoor zie: neen) + iemand.

Voor de mnl. vorm gieman, giemant die nog tot in de 17de eeuw voorkomt, zie K. Heeroma Ts 61, 1942 45-77, die de vorm wil verklaren uit *nih-eo-man.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

niemand vnw., mnl. nieman, niemen, ook al (zelden) niemant. = ohd. nioman (nhd. niemand), os. neoman, nioman, ofri. nammon, nemmen, nimmen (ook al -ent) “niemand”. Uit de negatie germ. *ne (zie neen) + iemand.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

niemand voornw., Mnl. niemen, Os. neoman + Hgd. niemand: z. neen en iemand.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

niemand, niemes (onbep. vnw.) niemand; Vreugmiddelnederlands nieman <1100>.

F. Debrabandere (2011), Limburgs etymologisch woordenboek: de herkomst van de woorden uit beide Limburgen, Zwolle

nemes, vnw.: niemand. Ndl. niemand met paragogische d uit Mnl. nieman, niemen ‘geen man, geen mens’. De vorm nemes uit oostelijk Mnl. niemans. Vandaar bij Kiliaan de herinterpretatie nie-mensch ‘niemand’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

niemand* onbepaald voornaamwoord 1200 [CG II1 Servas]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal