Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

neder - (naar beneden, naar omlaag)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

neer bw. ‘naar beneden, naar omlaag’
Onl. nither- ‘naar beneden, neer-’ in nitherstīgan ‘neerdalen’, nitherfallan ‘neervallen’, nitherwerpan ‘neergooien’ [alle 10e eeuw; W.Ps.]; mnl. neder ‘naar beneden, naar omlaag’ [1240; Bern.]; vnnl. neder oft neer ‘laag’ [1573; Thes.].
Os. nithar; ohd. nidar (nhd. nierder); ofri. nither, nether; oe. niþer (ne. bn. nether ‘lager’); on. niðr (nzw. ned/ner); < pgm. *niþra-.
Afgeleid van de stam pie. *ni-, *nei- ‘onder’ (IEW 312), waaruit: Grieks neíatos, néatos ‘onderste’, neióthi ‘onderin’; Sanskrit ni- ‘naar beneden’; Oudkerkslavisch nizŭ ‘id.’; Armeens ni ‘id.’. Zie ook → nest.

neer bw. ‘naar beneden, naar omlaag’
Onl. nither- ‘naar beneden, neer-’ in nitherstīgan ‘neerdalen’, nitherfallan ‘neervallen’, nitherwerpan ‘neergooien’ [alle 10e eeuw; W.Ps.]; mnl. neder ‘naar beneden, naar omlaag’ [1240; Bern.]; vnnl. neder oft neer ‘laag’ [1573; Thes.].
Os. nithar; ohd. nidar (nhd. nierder); ofri. nither, nether; oe. niþer (ne. bn. nether ‘lager’); on. niðr (nzw. ned/ner); < pgm. *niþra-.
Afgeleid van de stam pie. *ni-, *nei- ‘onder’ (IEW 312), waaruit: Grieks neíatos, néatos ‘onderste’, neióthi ‘onderin’; Sanskrit ni- ‘naar beneden’; Oudkerkslavisch nizŭ ‘id.’; Armeens ni ‘id.’. Zie ook → nest.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

neder*, neer [naar beneden] {oudnederlands nither 901-1000, middelnederlands neder 1285, neer 1501-1600} oudfries nither, oudsaksisch niðar, oudhoogduits nidar, oudengels niðer (engels nether), oudnoors niðr, vergrotende trap van een stam die te voorschijn komt in middelnederlands niel [voorover op de grond liggend], nederlands dial. nuul-, in vernielen en verborgen zit in nest, vgl. ook beneden; buiten het germ. latijn nidus [nest], oudindisch nīḍa- [leger van dieren, rustplaats], grieks neios [veld, eig.: laag land], oudkerkslavisch nizŭ [neer], oudindisch ni [neer-], nitarām [naar beneden, neerwaarts].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

neder, neer bijw. mnl. nēder, nēdere ‘neder, benedenwaarts, laag’, onfrank, nither ‘neder’, os. nithar, ohd. nidar (nhd. nieder), ofri. nither ‘neder, naar beneden’, oe. niðer ‘neder, naar beneden, beneden’ (ne. nether), on. niðr ‘neder, naar beneden’. — Komp. formatie bij de wt. *ni, vgl. oi. ni ‘naar beneden’, nitarā́m ‘naar beneden, neder, geheel’, av. nitǝma ‘onderste’, gr. neíatos, néatos ‘onderste’, neíothi ‘onder’, osl. nizŭ ‘naar beneden, onder’, arm. ni ‘neder’ (IEW 312). — Zie ook: beneden en nest.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

neer, neder bijw., mnl. nēder (nēdere) “neder, (naar) beneden, laag”, zelden ook als voorz. = onfr. nither “neder” (verbaalprefix), ohd. nidar (nhd. nieder), os. nithar, ofri. nither “neder, naar beneden”, ags. niðer “id., beneden” (eng. nether), on. niðr, neðar-la “id.”; mnl. nēdere = het synonieme ohd. nidaro of ags. niðere, on. niðri. Evenals oi. nitarā́m “naar beneden, neder, geheel, vooral, zeer” een comparatief-formatie van idg. *ni (oi. ni “naar beneden, achteruit”, gew. prefix), waarbij ook gr. neíatos, néatos “de onderste”, obg. nizŭ “neder, naar beneden” en mnl. niel (zie vernielen). Zie ook beneden en nest en vgl. nog ohd. nida (nhd. nid), onfr. nithe- “onder, neder”. — Van neder het bnw. on. neðri, mnl. nēder “onderst, laag, gering”, ohd. nidari, os. nithiri, ofri. nithera “inferior”, benevens met compar.-suffix ags. niðer(r)a, neoðer(r)a, on. neðarri “id.”; nnl. alleen nederig, sedert Kil., die ’t “vetus” noemt, = nhd. niedrig “laag”, mnd. nedderich “id.”, een afl. van ’t bijw. neder.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

neder bijw., Mnd. id., Onfra. nither, Os. nithar + Ohd. nidar (Mhd. nider, Nhd. nieder), Ags. niđer (Eng. nether), Ofri. nither, On. niđr + Skr. nitarām, Osl. nizŭ: afleid. met compar. suff. van Idg. *ni, Skr. ni = neder (z. nest en achter, onder). — Terneder = der neder, d.i. daar neder. — Nederig is een uitbreiding met -ig van het adj. Mnl. neder, Os. nithiri, Ofri. nithera enz.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

neer bw. (ongewoon)
Na ondertoe.
Uit Ndl. neder (al Mnl.). Ndl. neder is meer formeel, terwyl neer veral in samestellings voorkom.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

neder, neer ‘bijwoord van richting: naar beneden’ -> Negerhollands neer, nē ‘naar beneden, naar omlaag’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

neder, neer* bijwoord van richting: naar beneden 0901-1000 [WPs]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut