Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

mortier - (vijzel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

mortier 1 zn. ‘vijzel’
Mnl. mortier ‘vijzel’ in stampen al in sticken in eenen mortier ‘helemaal kapotstampen in een vijzel’ [1351; MNW-P]; vnnl. mortier ‘id.’ in in een houten mortier ... ghestooten ‘in een houten vijzel fijngestampt’ [1598; WNT].
Ontleend via Frans mortier ‘vijzel’ [1170; TLF] aan Latijn mortārium ‘vijzel, metselspecie’, zie → marmer.
Zie ook → mortel en → mortier 2.

mortier 2 zn. ‘kanon dat bijna verticaal vuurt’
Mnl. mortier ‘kanon met korte loop’ in schietende ... met mortieren [1488; MNW]; vnnl. mortier ‘id.’ in veltstucken ende ... mortiers ‘veldgeschut en mortieren’ [1592; WNT].
Ontleend aan Frans mortier ‘kanon met zeer korte loop’ [ca. 1450; TLF], een betekenisuitbreiding van mortier ‘vijzel’, zie → mortier 1.
Het kanon werd zo genoemd wegens de uiterlijke overeenkomst met een vijzel of een vijzelstamper: in zijn simpelste vorm bestond een mortier uit een kuil met een springlading waarboven een laag stenen die door een explosie naar voren wordt geworpen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

mortier [vijzel, vuurmond] {1351 in de betekenis ‘vijzel, stuk geschut’} < frans mortier < latijn mortarium (vgl. mortel).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

mortier znw. m. o., mnl. mortier m. ‘vijzel, stuk geschut’ < fra. mortier < lat. mortārium ‘vijzel’, waarvoor zie: mortel. — Eveneens werd het lat. woord ontleend als mnd. morter ( > laaton. morter, mortel), ohd. mortari, waarnaast ook morsari (nhd. mōrser), oe. mortere (ne. mortar).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

mortier znw., mnl. mortier m. “vijzel, stuk geschut”. Uit fr. mortier; dit gaat op lat. mortârium terug, dat èn “vijzel” en “mortel” beteekende (zie mortel). In de bet. “vijzel” werd het lat.-rom. woord ook al in de oudere germ. diall. overgenomen: ohd. mortâri, (vervormd) morsâri m. (nhd. mörser), mnd. morter m. (waarnaast de wsch. jongere ontl. mortêr m. > laat-on. mortêr, mortêl o.), ags. mortere m. (eng. mortar).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

mortier m., uit Fr. id., van Lat. mortarium: z. mortel.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

mortier (Frans mortier)

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

mortier. Het WNT biedt een citaat van H. van Halmael uit De verliefde Grysaard betrapt [1709] met de verwensing Hy (wenscht) u wel eens voor een bom uit een mortier te zien vliegen ‘hij wenst je wel eens als een granaat uit een mortier te zien vliegen’.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

mortier ‘vuurmond met zeer korte loop’ -> Deens mortér ‘vuurmond met zeer korte loop’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors mortier ‘vuurmond met zeer korte loop’ (uit Nederlands of Nederduits); Russisch † mortíra ‘mortiergeschut, kanon of bomketel’; Oekraïens † mortíra ‘vuurmond met zeer korte loop’ ; Azeri mortira ‘vuurmond met zeer korte loop’ ; Lets mortīra ‘mortiergeschut of kanon’; Indonesisch mortir ‘vuurmond met zeer korte loop’; Jakartaans-Maleis murtir ‘vuurmond met zeer korte loop’; Minangkabaus mortir ‘vuurmond met zeer korte loop’; Japans † moruchīru ‘vuurmond met zeer korte loop’.

mortier ‘vijzel’ -> Deens morter ‘vijzel om iets in fijn te stampen’ (uit Nederlands of Nederduits); Negerhollands monti ‘vijzel’; Sranantongo montiri ‘vijzel’; Creools-Engels (Maagdeneilanden) † monti ‘vijzel’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

mortier vuurmond met zeer korte loop 1488 [MNW] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut