Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

moeilijk - (lastig)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

moeilijk bn. ‘lastig’
Mnl. moey(e)lijc, moy(e)lijc ‘hinder veroorzakend, lastig’ in die buc ... es arde fier ende starc ende i. moilic dier ‘de bok is zeer woest en sterk en een lastig dier’ [1287; VMNW], ook van zaken in Vryet ons allen van desen moyeliken anxte ‘bevrijd ons allen van deze hinderlijke angst’ [ca. 1420; MNW]; vnnl. mo(e)yelijk ‘lastig om mee om te gaan, lastig uit te voeren’ in Moyelijcke wegen ‘lastige wegen’ [1600; iWNT], Allerley swaer en moyelijck werck [1676; iWNT].
Afleiding van → moeien ‘hinderen, lastigvallen’ met het achtervoegsel → -lijk. De oorspr. betekenis is dus ‘(iemand) moeite of last aandoende’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

moeilijk* [aanleiding gevend tot moeite] {moeyelijc 1287} middelnederduits moielik (middelhoogduits müelich), van middelnederlands moeye [moeite, verdriet], bij moeien.

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

moeilijk

Het Middelnederlands kende het woord moeye voor: moeite, verdriet, last; het Duits heeft Mühe. Hierbij behoort het werkwoord moeien, Duits mühen voor: moeite veroorzaken, lastigvallen, vermoeien, maar ook: kwellen, boosmaken. De afleiding moeilijk betekent dan ook zowel: moeite opleverend als: lastig en zelfs: ontstemd, boos. In de Camera staat dat de heer Bruis moeilijk werd toen hij de weg niet vinden kon en Sara Burgerhart schrijft: Ge zijt immers niet moeilijk omdat ik uw laatste brief niet beantwoord heb? Het woord moeite hangt samen met Grieks molos: moeite, inspanning, strijd. Natuurlijk horen ook moe, moede, vermoeid hierbij. Moeizaam is in de negentiende eeuw uit Duits mühsam overgenomen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

moeilijk bnw. moeyelijc, mnd. mōielik, moigelik, mhd. müelich is een afl. van mnl. moeye v. ‘moeite, verdriet, last’ (vooral oostel. dial.), mnd. mōie, ohd. muoī (nhd. mühe) ‘moeite, last, verdriet’, verbaalnomen bij moeien.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

moeilijk bnw. Sedert het Mnl. Mhd. Mnd. Een afl. van mnl. moeye v. “moeite, verdriet, last” (Mnl. Handwdb., met toevoeging: “vooral oostmnl.”) = ohd. muoî (nhd. mühe), mnd. môie v. “moeite, last, kommer”, een verbaalnomen bij moeien. Hiernaast heeft het Mnl. moeyenesse, -nisse v. “moeite, overlast, last, verdriet, bemoeiing, inspanning”, zelden ook reeds moeyte v. “overlast, vermoeidheid” (nnl. moeite). Beide woorden;zijn ook mnd.: môienisse, môi(e)te v.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

moeilijk bijv., van Mnl. moeie + Hgd. mühe = moeite: een verbaalabstr. van moeien.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

meujelek (bn.) moeilijk; Vreugmiddelnederlands moeylijc <1287>.

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

moeilik b.nw.
1. Wat moeite of toewyding vereis, wat hoë eise stel. 2. Gekenmerk deur swaarkry, pyn of verleentheid. 3. Ongemaklik, netelig of problematies. 4. Onaangenaam om mee oor die weg te kom, buierig of koppig.
Uit Ndl. moeilijk (al Mnl.), 'n afleiding met -lijk van Mnl. moeye 'moeite, verdriet'.

J. du P. Scholtz (1961), Afrikaanse woorde en uitdrukkinge - eiegoed of erfgoed?, uitgegee deur Edith H. Raidt, in: Tydskrif vir Geesteswetenskappe, pp. 235-290

Moeitlik bnw. en bw. Hierdie vorm word sporadies gehoor naas moeilik. Die t sou foneties kan verklaar word, maar ek ken geen ander geval in Afrikaans waar ’n t tussen vokaal en e ingevoeg is nie. Moet die vorm dan op een lyn gestel word met De Bo: “Moeitelijk, moeielijk, fr. difficile”?

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

moeilijk ‘aanleiding gevend tot moeite’ -> Petjoh moel'k, moelek, muulek, moewilek ‘aanleiding gevend tot moeite’; Javindo muulek ‘aanleiding gevend tot moeite’; Negerhollands moeilik, mujlig ‘aanleiding gevend tot moeite’; Berbice-Nederlands moljiki ‘aanleiding gevend tot moeite’; Sranantongo muilek ‘aanleiding gevend tot moeite; lastig vallen’; Aucaans moeliki ‘aanleiding gevend tot moeite’; Surinaams-Javaans muleg ‘aanleiding gevend tot moeite; lastig vallen’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

moeilijk* aanleiding gevend tot moeite 1287 [CG NatBl]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

185. Alle begin is moeilijk.

In de 17de eeuw wordt deze zegswijze aangetroffen bij De Brune, 183:

 't Begin van alle dingh is swaer,
 Maer 't wert veel lichter achter naer.

een navolging van het lat. omnium rerum primordia sunt dura (Petr. Chrysol.); mlat. omnibus in rebus gravis est inceptio prima. Zie verder Harreb. I, 43; fri. alle bigjin is swier of slim; Boekenoogen, 32: Alle begin is moeilijk, zei de barbiersjongen, en hij zette den stok buiten. Dergelijke komische toevoegsels komen bij deze zegswijze in vele dialecten voor; vgl. Eckart, 12: Aller Anfang ist schwer, seggt de Deiw, un stehlt tauirst 'nen Amboss; zoo ook bij Harreb. I, 43: Alle beginselen zijn zwaar, zei de dief, en voor de eerste maal stal hij een aanbeeld (zoo ook in Antw. Idiot. 199); fr. les commencements sont toujours difficiles; hd. Aller Anfang ist schwer; eng. the difficulty is in the outset.

1778. In een lastig (of moeilijk) parket zitten,

d.w.z. in groote moeilijkheid zitten, waar men zich niet uit weet te redden; zich in een gevaarlijken toestand bevinden. Onder een parket, het verkleinwoord van park, moet men verstaan eene omheining; vandaar dat in een parket zitten beteekent: in eene omheining, binnen eene omsloten ruimte zitten, waar men niet uitkomen kan; in het nauw zitten, in een gevaarlijken toestand verkeeren. In de middeleeuwen bij Froissart, I, 143 komt enen in een perket brengen voorIc ende alle die cappiteinen.... wij sullen dairomme sterven moeten.... ende dese rijke lude sullen quijtgaan ende met ons betalen (ons opofferen) ende ons in dit perket bringen ende hemselven vryen.. Kiliaen vertaalt ‘parcket’ door septum, clausum (omheining) en bij Anna Bijns komt het meermalen voor; o.a. Refr. 156; 213: In een oncruypelijck parket; 392; 441: Wij en mochten in geen quaeder percket steken. Zie verder Hooft, Brieven, 246; Van Lummel, 509: In 't parket blijven; Van Loon, 87; Halma, 502: Iemand în 't perket brengen, gemeenzame spreekw., intriguer quelqu'un dans une méchante affaire; Sewel, 635: Iemand in perket brengen (in ongemak brengen), to bring one in a scrape; V. Janus, 165: Iemand in een schoon parquet brengen; Nkr. VII, 5 Juli p. 3: In een mal parket; VIII, 18 Juli p. 3: In een lastig parket; Harreb. II, LV: Hij komt daar in een leelijk parket; Kunstl. 188: U zit in 'n zuur parket!; De Arbeid, 15 Nov. 1913 p. 3 k. 2: Wat is nu het geval? Dat vooral de modernen in een moeilijk parket komen. In de middeleeuwen gebruikte men hiervoor: in een vreselijc crijt; in een quaet gewat, en thans in West-Vlaanderen in den kansel zitten, in het nauw zitten, welk kansel ook oorspr. omheining van traliewerk beteekent (lat. cancellus, cancelli altaris, traliehek rondom het altaar); zie De Bo, 488 b en vgl. no. 266. en vgl. Antw. Idiot. 769: in de litsen zitten (vgl. fr. lice, strijdperk).

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut