Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

mal - (model)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

mal 2 zn. ‘model, gietvorm’
Vnnl. zijn bewerp en malle ‘zijn ontwerp en model’ [1624; WNT], mallen, om de noodige houtwercken ... te prepareren [1660; WNT].
Wrsch. ontleend aan Oudfrans molle ‘mal, gietvorm’ [ca. 1165; TLF] (Nieuwfrans moule), oorspr. modle ‘model’ [eind 11e eeuw; TLF], ontleend aan Latijn modulus ‘maat, maatstaf’, afleiding van modus ‘maat’, zie → mode.
Vormen met -d-, zoals Oudfrans modle, zijn in Noord-Franse dialecten wrsch. langer blijven bestaan dan in de Franse standaardtaal, aangezien ook in Vlaamse dialecten vormen voorkomen als malde, maalde, molde [19e eeuw; WNT], en zie ook Engels mould, ontleend aan het Frans. Afleiding van deze vormen van Proto-Germaans *maþlō- (en dan met metathese zoals bij → naald), bij de wortel van → meten, is minder waarschijnlijk.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

mal1 [model] {1671} < oudfrans modle, mole (frans moule) [idem] < latijn modulus [maat], verkleiningsvorm van modus (vgl. mode, model).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

mal 1 znw. m. o. ‘model’, eerst na Kiliaen; in Zuidnl. ook malde, maalde, molle, molde. De afl. < ofra. mole (nfra. moule) ‘vorm’ < lat. modulus ‘grondmaat’ is weinig bevredigend. Ook het vermoeden van een grondvorm *maðlō (waarvan dan vla. malde een metathesisvorm zou zijn) bij de stam van meten is weinig aannemelijk, omdat het woord eerst zo laat optreedt. — > russ. málka (sedert begin 18de eeuw, vgl. R. v. d. Meulen, Verh. AW Amsterdam 66, 2, 1959, 60).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

mal I znw. (de en het), nog niet bij Kil. In Zuid-Nederland komen ook de vormen malde, maalde, molle, molde voor. Wordt gew. afgeleid uit ofr. mole, fr. moule “vorm” (< lat. modulus). Deze afl. is noch formeel noch semantisch zeer bevredigend, maar een betere is nog niet gegeven.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

mal 1 m. (vorm), met dial. bijvormen molle, malde, molde, gelijk Meng. molde (Eng. mould), uit Ofra. modle (later molle, Nfra. moule), van Lat. modulum, (-us), dimin. van modus = maat, wijze: verwant met meten.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

J. du P. Scholtz (1961), Afrikaanse woorde en uitdrukkinge - eiegoed of erfgoed?, uitgegee deur Edith H. Raidt, in: Tydskrif vir Geesteswetenskappe, pp. 235-290

Ma(l)ling snw., newevorm van Ma(a)l, model, patroon waarna iets gemaak word (veral by messel- en skrynwerk). Ook by De Bo kom die vorm malling in hierdie betekenis voor.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

mallen ‘naar de mal bewerken; met de mal vergelijken’ -> Duits mallen ‘naar de mal bewerken; meten; omlopen, omspringen (van de wind)’; Deens male ‘naar de mal bewerken; met de mal vergelijken’; Zweeds malla ‘iets maken naar een sjabloon; aangeven dat een schip naar een mal is gebouwd; iets passend maken’.

mal ‘model’ -> Duits Mall ‘model voor scheepsdelen, sjabloon voor spanten’; Duits dialect Malle, Mal ‘model’; Deens mal ‘model (meestal voor schepen)’; Noors mal ‘model’; Zweeds mall ‘model, voorbeeld’; Fins malli ‘model’ ; Russisch málka ‘waterpas van timmerlieden’; Oekraïens málka ‘waterpas van timmerlieden, maat bij meubelmakers’ ; Azeri malka ‘waterpas van timmerlieden’ ; Indonesisch mal ‘model, vorm’; Javaans emal, mal ‘model, profiel, patroon’; Kupang-Maleis mal ‘model, stencil’; Madoerees ēmmal ‘model’; Menadonees mal ‘model’; Soendanees ĕmal ‘model, patroon’; Papiaments malchi (ouder: maltsje) ‘model’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

mal model 1671 [WNT mal I] <Frans

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1354. Op dezelfde leest schoeien,

d.w.z. op dezelfde wijze inrichten of (indien men schoeien intransitief opvat) op dezelfde wijze ingericht zijn, van hetzelfde model zijn, overeenkomen (in aard en karakter); eene uitdr. ontleend aan het bedrijf van den schoenmaker, die voor een paar schoenen van gelijke grootte en vorm dezelfde leest (= vorm) gebruikt: mnl. over enen leest getogen sijnZie Tijdschrift XLI, 118.. Vgl. Sartorius II, 9, 26: Sy schoeyen al op eenen leest, de iis, qui similibus vitiis laborant, et improbitate pares sunt; II, 3, 95. Zie Huygens VI, 247; Brederoo III, 49; V. Moerk. 127; Vondel, Petrus en Pauwels, vs. 53; Zeeus, Ged. 393 en 405; Hooft, Ged. II, 299; I, 72 en 319:

Veelen die van Deughde schreeven.
Wischten 't ujt met strijdigh leeven.
Maer zijn letter en zijn geest
Schoeijen jujst op eene leest.

Zie verder Halma, 307: Zij schoeijen op eenen leest, zij komen wel overeen; Sewel, 442: Op een zelfde leest schoeijen, to be of the same opinion, to act in the same manner; schoeijen op een leest, een lyn trekken, to agree; Tuinman I, 166; Harreb. II, 14; Ndl. Wdb. VIII, 1358; XI, 241. Voor Zuid-Nederland vgl. Waasch Idiot. 807: Op denzelfden leest geschoeid zijn, van dezelfde meening zijn, gelijk handelen. Synonieme uitdrukkingen zijn op één steek schoeien (Sewel); op één vorm gieten (De Brune, Bank. 2, 300); op ééne mal (model) maken (Van Dale). Vgl. hd. über einen Leisten schlagen; eng. to make one shoe fit every foot.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut