Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

lurven - (fictief lichaamsdeel)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

lurven zn. ‘fictief lichaamsdeel’
Vnnl. in die dese brabling kreeg byde lurven ‘die deze beuzelpraat te pakken kreeg’ [16e eeuw; WNT], en vat hem by de lurven ‘en pakt hem stevig beet’ [1617; WNT].
Herkomst onbekend. Gezien de analogie van uitdrukkingen als bij zijn vodden pakken, bij de kladden vatten enz. neemt men aan dat ook lurf een oorspr. betekenis ‘lap, vod’ of dergelijke heeft gehad, maar rechtstreekse aanwijzingen in het Nederlands of het Fries ontbreken. Het woord komt namelijk buiten de genoemde uitdrukking niet voor. Mogelijk ontleend aan of verwant met Noors lurva ‘vod’ en Zweeds lurf ‘ongekamd haar’, lurvig ‘in lompen’.
Nfri. by de lurven krije is ontleend aan het Nederlands.
Lit.: W.J. Buma (1963), ‘Wurdsneuperijen, 30: By de lurven krije (pakke)’, in: Us Wurk 12, 70-71

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

lurven alleen in de uitdrukking iemand bij de lurven pakken [iemand bij de kraag vatten] {1600} herkomst niet bekend.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

lurf 2 znw. in de uitdrukking bij de lurven krijgen zal wel samenhangen met nnoorw. lurva ‘vod’, nzw. lurv ‘ongekamd haar’, vgl. noorw. lurvet, nzw. lurvig ‘in lompen’ en dan dus te vergelijken met de uitdr. bij de vodden krijgen (vgl, Buma, Us Wurk 12, 1963, 70-71). — Zie verder: lerf.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

lurf 2 v. (slip), niet buiten het Ndl.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

lurven ‘fictief lichaamsdeel’ -> Fries by de lurven krije ‘bij de lurven pakken’.

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1162. Iemand bij de kladden grijpen,

d.w.z. iemand bij de kleeren pakken, bij de lurven grijpen, bij den kraag pakken. Vgl. Servilius, 196: Ick sal hem aen syn cladden hanghen ghelyck ien clesse; zie verder Voskuyl, Ouden en Jongen Hillebrant anno 1663); 24; N. Heinsius, Verm. Avent. 12Zwolsche Herdrukken, IIde reeks.; Rusting, 48; 215; Pasquilm. 23: iets aan de kladden hebben; Halma, 266: Iemand bij de kladden krijgen, iemand aangrijpen, se jetter sur quelqu'un, ou sur sa fripperie; Harreb. I, 410; Falkl. VI, 170; Nkr. VII, 11 Maart p. 2; Dievenp. 161: Dezen boef heb je brutaal in z'n kladden te pakken. Iemand in de kladden pakken, hem beetnemen, voor 't lapje houden in Nkr. IX, 20 Nov. p. 2: Ze vonden Krissie een eenige vent, die dat kwasterige kereltje zoo fijn in de kladden kon pakken. Onder de kladden zal men hier moeten verstaan lappen, vodden, welke bet. het Twentsche kladde nog heeft, evenals het oostfri. klatte, klat in: de klêr hangd hum in klatten bi 't lif dâl (Ten Doornk. Koolm. II, 242) en klater, kothklumpen, lumpe (II, 240), zoodat de uitdr. te vergelijken is met: iemand bij de vodden, de lappen, de lurven krijgen achter de vodden zitten, iemand bij de tadden vatten (Boekenoogen, 1044), bij den kraag (Ndl. Wdb. VIII, 3; hd. beim Kragen; fr. au collet; eng. by the collar) vatten; fri.: by de boks(e) krije; aan de geeren komen (Gew. Weeuw. III, 26); bij de klampen (slippen) nemen (Tuerlinckx, 319); bij de klatten pakken naast bij zijn klessen pakken (Waasch Idiot. 345; 348). De oorspr. beteekenis van kladde schijnt te zijn smet, kleverig iets, stuk vuil, en vervolgens vasthechtsel, aanhechtsel, lap; vgl. het mnl. clatte, dat klodder beteekent naast het mnd. klaske, stück, lappen, flickenMnl. Wdb. III. 1488-1490., en klatte, lap, lomp; westvl. klodde, dot, bal (De Bo, 543 b).

1335. Iemand bij de lappen krijgen,

d.w.z. iemand bij zijn kleeren te pakken krijgen; hem bij de kladden, bij de lurven grijpen, bij de vodden; vgl. Jan Zoet, 352: Zoen, en zab, en vatje Bruid bij de lappen, en lurven; Sewel, 437: Iemand by de lappen (by de lurven) krygen, to lay hold of one; oostfri. hê krêgd hum bi de lappen; nd. jemes bei et Läppken kriegen (Eckart, 308); Ndl. Wdb. VIII, 1090.

1449. Iemand bij de lurven krijgen (of pakken),

ook iemand in zijn lurven nemen of pakken, d.w.z. iemand aangrijpen; bij de lappen, bij den kraag pakkenDe oorsprong van het znw. lurf is onzeker (Franck-v. Wijk, 404).. Vgl. Veelderh. Geneuchlike dichten, etc. (anno 1600), bl. 146: Of hier nu quam een neuswijs sot die dese brabling kreeg by de lurven; J. Zoet, 352: Zoen en zab, en vatje Bruid by de lappen, en by de lurven; O. Kant. 14; Rusting, 47; 109; Van Effen, Spect. IX, 131; Sewel, 466; Nest, 53; Kmz. 69; S.M. 54; 112: We moeten hem ongepermitteerd in zijn lurven nemen; Handelsblad, 3 Jan. 1913 (avondbl.) p. 5; Zandstr. 66; Gunnink, 164; enz. In Groningen zegt men hiervoor iemand bie de kanshoaken kriegen (Molema, 190 a; Groningen IV, 190; nd. einen beim Kanthaken kriegenZie Ndl. Wdb. VII, 1400; vlg. Korrespbl. XXXIV, 14; Lyon's Zeitschr. für d.D. Unterr. XXVI, 900. of iemand bie de schobben kriegen (Molema, 368 b; V.d. Water, 128 en Ten Doornk. Koolm. III, 151 a: ên bi de schubben krîgen (od. faten); fri. immen by de lurven (ook by de lappen) krije.(Aanv.) Zie nog Ndl. Wdb. VIII, 3324.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal