Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

loods - (stuurman)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

loods 1 zn. ‘iemand die schepen veilig langs obstakels leidt’
Mnl. lootsman ‘loods’ [1389; WNT]; vnnl. lootsman oft pilot [1608; Stall.], loots ‘id.’ in smorgens ... quamen ons Lootsen aan Boort [1633; Colenbrander 1911].
Ontleend aan Middelengels lodesman ‘loods’ [14e eeuw; OED], samenstelling van → man en een eerste lid lode ‘waterweg, kanaal’ (Nieuwengels lode ‘metaalader’).
Oe. lādmann ‘leidsman, gids’ (vne. lodeman ‘loods’), me./vne. lodesman ‘leidsman; loods’. Het eerste lid is als simplex wijder verbreid: onl. lede ‘kanaal, waterloop’ in toponiemen; ohd. leita ‘stoet, processie’ (nhd. Leite); oe. lād ‘kanaal; vervoer, reis’ (ne. lode ‘kanaal’, naast load ‘lading’ o.i.v. lade ‘laden’); < pgm. *laidō-, abstractum bij → lijden in de oorspronkelijke betekenis ‘gaan, weggaan’. Zie ook → leiden.
loodsen ww. ‘schepen veilig langs obstakels leiden’. Vnnl. lootsen ‘id.’ [1615; WNT]; nnl. ook overdrachtelijk m.b.t. personen of zaken ‘voorzichtig ergens heen, doorheen of langs leiden of brengen’ in werd ze binnengeloodst [1888; WNT binnenloodsen], zijn wetsvoorstel ... door de Senaat ... loodsen [1991; NRC]. Afleiding van loods.
Lit.: H.T. Colenbrander (1911), Korte Historiael ende Journaels Aenteyckeninge van verscheyden voyagiens in de vier deelen des wereldts-ronde, als Europa, Africa, Asia ende Amerika gedaen door David Pietersz. de Vries, 's-Gravenhage, 183

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

loods1 [stuurman] {1677} verkorting van loodsman, lootsman {1380-1420} < middelengels lodesman, van lōd(e) < oudengels lād [pad, traject, koers], van oudengels līðan [gaan, reizen], verwant met leiden (vgl. het oudere middelnederlands leitsage, leidesage [gids, loods]).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

loods 1 znw. m. ‘loodsmanʼ, verkorting van mnl. lootsman (sedert 1400), laat-mnd. lootsman (> ouder-nhd. lootsmann 1644, reeds 1662 verkort tot lootse, nhd. lotse) < eng. loadsman ‘stuurmanʼ (van load, oe. lad ‘straat, wegʼ, zie: leiden).

Mnl. leitsāghe, leetsāghe, mnd. lētsāge, leitsāge, mhd. leitsage, on. leiðsagi ‘wegwijzer, gidsʼ, betekent mnl. mnd. ook ‘loodsʼ.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

loods I (loodsman). Evenals nhd. lotse m. verkorting van mnl. lootsman (sedert 1400), laat-mnd. lootsman (> ouder-nhd. lootsmann) m., dat uit eng. loadsman ontleend is (vgl. boot). Een echt mnl. woord voor “loods” is leitsāghe, leet-sāghe m., dat ook “leidsman, gids” beteekent, = mhd. leitsage m., mnd. lêt-, leitsāge, on. leiðsagi m. “wegwijzer”, mnd. ook “loods”, letterlijk = “weg-zegger”; ’t eerste lid = ags. lâd (eng. lode), on. leið v. “weg, reis”, behoorend bij leiden en*lîþanan “gaan”. Een oudere vorm voor eng. loadsman is ags. lâdmonn “leidsman”. Uit het Ndd. of Ndl. komen de. lods, zw. lots “loods”.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

loods I. Over het 1e lid van mnl. leitsāghe, leetsāghe enz. zie nog † leidsman Suppl.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

loods 1 m. (stuurman), verkort uit Mnl. loodsman, ontleend aan Eng. loadsman, dat samengest. is met load = leiding (z. lieverlede). Uit het Ndl. komt Ndd. loots, Hgd. lotse, lothse, De. loots, Zw. lots, terwijl het Fr. zijn locman en laman-eur rechtstreeks aan ’t Eng. ontleende.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Loods (zeegids), van ’t Eng. loadsman = stuurman, waarin load, Angelsaks. lad = straat, weg, verwant met leiden = doen gaan.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

loods, loodsman ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ -> Fries loads ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’; Duits Lotse ‘stuurman, iemand die de schepen de weg wijst’ (uit Nederlands of Nederduits); Deens lods, lodsman ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’; Noors los ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds lots ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ (uit Nederlands of Nederduits); Fins luotsi ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ ; Ests loots ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’; Frans lamaneur ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’; Bretons loman ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ ; Pools locman ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’; Kroatisch loc ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ ; Servisch loc ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ ; Russisch lócman ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’; Bulgaars locman ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ ; Oekraïens lócman ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ ; Wit-Russisch lócman ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ ; Lets locis ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’ ; Litouws locmanas ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’; Indonesisch los ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst; loodsschip’; Ambons-Maleis los ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’; Atjehnees lòih ‘gids, spion’; Soendanees ĕlos ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’; Singalees † lōs (kārayā) ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’; Papiaments lots (ouder: loods, loos) ‘stuurman, iemand die schepen de weg wijst’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

loods stuurman 1677 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut