Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

limburger - (kaassoort)

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

Limburger, Limburgse kaas ‘kaassoort’ -> Engels Limburger, Limburg cheese ‘kaassoort’; Duits Limburger (Käse) ‘kaassoort’; Deens Limburger, Limburger ost ‘kaassoort’; Noors limburgerost ‘kaassoort’; Zweeds Limburgerost ‘kaassoort’; Tsjechisch limburský syr ‘kaassoort’; Pools limburski ser ‘kaassoort’; Kroatisch limburger ‘kaassoort’; Litouws limburgiškas ‘kaassoort’; Arabisch (MSA) al-limbūrqar ‘kaassoort’; Amerikaans-Engels limburger cheese ‘kaassoort’.

N. van der Sijs (2006), Klein uitleenwoordenboek, Den Haag

gouda. Diverse informanten melden mij dat zij in het buitenland Nederlandse kaas kunnen bestellen onder de naam gouda of gauda, en edam. Een pensionado in Spanje vertelt dat hij bij het ontbijt kan kiezen tussen queso de Gouda of queso gouda, Goudse kaas, en queso de bola of queso de Edam, Edammer kaas. Een consultant schrijft:

Ik moet bekennen dat ik geen kaasliefhebber ben. Alleen Hollandse lust ik, en tot mijn vreugde zag ik op markten van Nigeria en van Oekraïne tot Kirgizië dat me er Gouda en Edam (Goedah en Idèm) werd aangeboden. Dat worden zonder twijfel de uitleenwoorden voor kaas zonder witschimmel, blauwader of roodflora.

In het Hongaars zijn e(i)dami sajt en goudai sajt (kaas uit Edam en Gouda) bekend, in het Servisch (zie illustratie 7) en Macedonisch spreekt men van gauda en edamer, in het Kroatisch van gouda of gauda en edamer. In Slovenië is Gauda een soortnaam; een lezer wijst zelfs op een website die eraan is gewijd (www.lj-mlek.si/izdelki/izdelki13.htm). Hij voegt hieraan toe: 'Ook Edamec is hier te koop. Beide soorten worden echter niet in Nederland geproduceerd, maar gewoon hier in Slovenië.' Hetzelfde geldt voor Polen: volgens een informant worden gouda en edam hier gebruikt 'als aanduiding van kaas, gemaakt in Polen op de manier van Gouda of Edam'. In het Italiaans zijn gouda, edamer en leerdamer bekend; een emigrant vertelt dat het laatste merk een leuke reclamecampagne op de televisie voerde. Een andere emigrant hoorde in Peruaanse winkels en van Peruaanse familie de namen Gouda, Edam, Maasdam, die werden gebruikt als soortnaam voor kaas (maasdam of maasdammer is ontwikkeld door Nederlandse kaasmakers en vooral bestemd voor de export; daarom zal niet iedere Nederlander het merk kennen). Ook in Frankrijk is gouda een soortnaam geworden, zo vertelt een lezer: 'Dat blijkt wel uit het feit dat ik ooit in Frankrijk in een winkel kaas zag aangeprezen als "du vrai gouda d'Edam".'

De kaasnamen zijn opgenomen in verschillende buitenlandse woordenboeken. In het Engels is Edam al bekend sinds 1836 en Gouda sinds 1885. Het Zweeds kent de edamerost of edamer zelfs al vanaf 1788. Duits Edamer was al in de negentiende eeuw bekend. Dat blijkt onder andere uit het volgende citaat uit Rheinmärchen van Cl. Brentano (geschreven 1811/1812, gepubliceerd 1846). De muizen zijn met succes in opstand gekomen tegen de slechte koning in zijn voorraadschuur:

Der Rattenkönig erhob nun die Mäuse, die sich bei dieser Gelegenheit mit Ruhm bedeckt hatten, eine nach der andern in den Adelstand und gab der einen freie Erlaubnis, sich die Parmesanmaus zu nennen und künftig die Parmesankäse eines gewissen Krämers zu benagen; einer andern gab er den Namen Edamermaus, einer andern Limburger-, einer dritten Schweizermaus, Bisquitmaus, Marzipanmaus usw. [...].

(De rattenkoning verhief alle muizen die zich bij deze gelegenheid hadden onderscheiden, in de adelstand en gaf de een toestemming om zich parmezaanmuis te noemen en voortaan te knagen aan de parmezaankaas van een zekere winkelier; een andere gaf hij de naam edammermuis, nog een ander limburgermuis, weer een ander zwitsermuis, biscuitmuis, marsepeinmuis et cetera.)

Ook de Limburgse kaas of limburger was begin negentiende eeuw in Duitsland kennelijk al legendarisch; nog steeds wordt hij onder de naam Limburger Käse verhandeld. Hij komt overigens uit Belgisch Limburg: Limburger of Limburger Käse was oorspronkelijk een Belgische kaas uit gepasteuriseerde koemelk, gemaakt door monniken in Limburgse kloosters. Al meer dan honderd jaar wordt hij inmiddels ook in Duitsland gemaakt, onder dezelfde naam, waardoor veel Duitsers denken dat de kaas van oorsprong afkomstig is uit de Duitse plaats Limburg. In het Engels kent men sinds begin negentiende eeuw Limburger of Limburg cheese.

In andere talen zijn de kaasnamen duidelijk twintigste-eeuws. Dat is begrijpelijk, want hoewel kaas al eeuwen geëxporteerd wordt, wordt hij pas in die eeuw op grote schaal en fabrieksmatig gemaakt. In het Frans is édam in geschreven bronnen vanaf 1900 bekend en gouda vanaf 1957. In het Zweeds is gouda vanaf 1932 genoteerd, en in het Duits ergens in de twintigste eeuw. Van Pools en Tsjechisch edamski, gouda, Hongaars e(i)dami sajt, goudai sajt, Deens Ejdammerost (uitgesproken als /ajdammerost/) en gouda, en Noors edamerost en gouda of gauda is niet bekend hoe lang ze in deze talen voorkomen. In het Russisch heten de kazen èdamskij syr of syr èdamskij (syr is 'kaas') en gauda syr of syr gauda. In het Fins spreekt men van edam(juusto), edammer kaas en gouda(juusto), Goudse kaas. Peter Starmans, gepensioneerd universiteitsdocent voor Nederlandse taal en cultuur te Helsinki, merkt op:

Interessant is dat Edammer hier in Finland alleen maar jong wordt aangeboden, en dat er bij Goudse drie graden aangegeven worden, nuorta 'jong', vanhempaa 'licht belegen' en vanhaa, dat echter niet meer betekent dan belegen, omdat echte oudbelegen of oude kaas hier nooit wordt aangeboden! Edamjuusto is al tijden lang als jonge kaas zeer populair, vooral bij kinderen; komt als geraspte kaas in veel recepten voor. Van belang is nog de uitspraak van gouda. Hier wordt echt /o-uu/ gezegd, met /uu/ als in muur, en niet zoals in Nederland /au/. Dit verschil is heel duidelijk en opvallend. Als ik in een winkel in Helsinki om een halve kilo (geen pond hoor) 'gouda-juusto' vraag, op z'n Hollands als /chauda/ met de Hollandse /ch/ uitgesproken, dan verstaan ze me niet zonder meer en zeggen ze: o, u/je bedoelt zeker /go-uuda/ (waarbij de beginklank lijkt op die van het Engelse goal). Verder legt men zowel bij goudajuusto als bij edamjuusto de klemtoon op de eerste lettergreep, bij het laatste woord dus anders dan in het Nederlands.

De uitspraak van gouda levert in meer talen problemen op, maar dat doet niet af aan de vraag naar het product.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut