Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

leugen - (onwaarheid)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

leugen zn. ‘onwaarheid’
Onl. lugina ‘leugen’ in in fan lugenon ‘en door leugens’ [10e eeuw; W.Ps.]; mnl. logene ‘leugen’ [1240; Bern.], lueghene [1270-90; CG II], lueghen [1400-20; MNW-R].
Leugen is ontstaan uit Oudnederlands lugina, waarbij de -u- met i-umlaut en daarna rekking in open lettergreep -eu- werd.
Os. lugina (mnd. lögene); ohd. lugina (nhd. Lüge); ofri. leine (nfri. leagen < ljeagen, met -n o.i.v. mnl. logene en stamklinker van ofri. liāga ‘liegen’); oe. lygen (ne. lie); nzw. lögn; < pgm. *luginō- ‘leugen’. Daarnaast pgm. *lugī- ‘id.’, waaruit: ohd. lugi; on. lyge. Beide ablautend (nultrap) gevormd bij de wortel pgm. *leug- van → liegen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

leugen* [onwaarheid] {oudnederlands lugena 901-1000, middelnederlands logen(e)} oudsaksisch, oudhoogduits lugina, oudfries leyne, oudengels lygen, oudnoors lygi, ablautend van liegen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

leugen znw. v., naast logen, mnl. lōghene, luegene, lougene, onfrank, lugena, os. ohd. lugina, ofri. leyne, oe. lygen, nnoorw. lygn, nde. løgn, nzw. lögn is een afl. van liegen. — Daarnaast staan mhd. luc, nhd. lug, oe. lyge m. (ne. lie), ohd. lugi v. (nhd. lüge), on. lygi v. en lygð v.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

leugen, logen znw., mnl. lōghene, lȫghene v. = onfr. lugena, ohd. os. lugina, ofri. leyne, ags. lygen v., de. løgn “leugen”. Hiernaast mhd. luc (g; nhd. lug), ags. lyge (eng. lie) m. (*luӡi-), ohd. lugî v. (nhd. lüge), on. lygi v., lygð v. “id.”, got. liugn o. “id.”. Bij liegen.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

leugen v., Mnl. loghene, Onfra. lugena, Os. lugina + Ohd. id.: daarnevens Mnl. loghe (nog over in dial. leugemeete = leugenaarster), Ohd. lugi (Mhd. lüge, Nhd. id.), Ags. lyge (Eng. lie), On. lygi: van denz. stam als ‘t meerv. imp. van liegen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

leuen s.nw.
Bewustelike weergawe van inligting wat nie met die waarheid strook nie.
Uit Ndl. leugen (Mnl. luegene). Eerste optekeninge in Afr. by Mansvelt (1884) in die vorm leu'n en in Patriotwoordeboek (1902) in die vorm leuen.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

leuen: onwaarheid; Ndl. leugen naas logen (Mnl. lōghene/luegene/lougene), naas vorme sonder -n in Hd. lüge en Eng. lie, hou verb. m. Ndl. ww. liegen en loochenen, Hd. lügen en läugnen, Afr. lie(g) en loën, verw. buite Germ. onbelangrik.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Leugen, logen, liegen, van den Germ. wt. lug = liegen.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

leugen ‘onwaarheid’ -> Negerhollands lug, lik ‘onwaarheid’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

de leugen regeert [uitspraak] (1999). Koningin Beatrix spreekt op 27 november 1999 de historische en veel herhaalde woorden ‘de leugen regeert’ ter karakterisering van de Nederlandse journalistiek.

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

leugen* onwaarheid 0901-1000 [WPs]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1364. Een leugen om bestwil,

eig. een leugen om een goed doel te bereiken, waardoor die leugen dan min of meer verontschuldigd wordt, mnl. een dienstachtighe logenZie Dirc van Delf in Vrije Fries, XVII: Dienstachtigen logen, als wanneer een lieghet om beters willen of van goedertierenheit of van mededoghen; enz.. Vgl. Cats I, 269 b:

Ick weet het is een out verschil
Of oyt een mensch om beters wil
De waerheyt mag te buyten gaen.

V.d. Venne, 27: Een leugen om best is een slecht behulp; Valentijn, Ovid. I, 120: Dit 's een flink, die een leugen om besten wil weet te liegen; W. Leevend VII, 14: Een leugen om bestwil is geen zonde, zeit Salomon; Dagdief, 22: Daar mag wel wat van St. Ann' onder loopen, om best wil mag men wel eens liegen; Harreb. II, 18: Eene leugen om best wil is geene zonde (of schaadt niet); Ndl. Wdb. II, 2129; VIII, 1679; De Arbeid, 5 Nov. 1913 p. 1, k. 4: Moet je hen er op attent maken, dat je óók wel eens 'n leugentje-om-best-wil gebruikt om je uit 'n kleine onaangenaamheid te redden? Teirl. II, 209: 't Es 'n leugen om beterswille; Afrik. 'n leuen om beswil; hd. eine Lüge zum besten ist keine Sünde (Wander III, 255).

1365. Al is de leugen nog zoo snel, de waarheid achterhaalt haar wel,

d.w.z. de waarheid zal eens over de leugen zegevieren; eens zal de leugen uitkomen. Vgl. Visscher, Sinnep. 118; Spieghel, 279: Al is de logen snel, de waarheid die beloopt ze wel; De Brune, 302; 370; Cats I, 468:

Al is de leugen wonder snel,

De waarheyt achterhaalt ze wel.Tuinman II, 220: De ouden zeiden ook: de leugen heeft korte beenen, de waarheid achterhaalt ze; vgl. mlat. mendacia curta semper habent crura; hd. Lügen haben keine (oder kurze) Beine; fr. les mensonges ont les jambes courtes; eng. a lie has no legs or lies have short wings; zie Wander III, 254; 257; Bebel, 545; Harreb. II, 17; Taalgids V, 146; Villiers, 73; Eckart, 334.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut