Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kwintessens - (het voornaamste)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

essentie zn. ‘hoofdzaak’
Vnnl. essentie ‘het wezen’ in Wiens bloet die essentie des Vaders so heeft versoet [1500-50; Mak], een vijfste essentie [1560; WNT veranderen].
Ontleend aan Latijn essentia ‘het wezen van iets’, afleiding van het teg.deelw. van esse ‘zijn’, zie → zijn 1.
Naast essentie bestaat ook het woord kwintessens of quintessens (quinta essentia uit vytriool, ut coperoot met quicsilver [1514; MNW]), uit Frans quintessence [ca. 1265 als quinte essence; Rey], leenvertaling van middeleeuws Latijn quinta essentia ‘de vijfde essentie’, dat weer een leenvertaling is van Grieks pemptèousia. Bij Aristoteles was dit woord synoniem met wat nu → ether wordt genoemd, ofwel het vijfde element, gedestilleerd uit de andere vier elementen water, vuur, aarde en lucht. In de middeleeuwse alchemie begon dit begrip een eigen leven te leiden. Het vijfde, spirituele en volmaakte element werd niet verkregen door gewone alchemistische handelingen maar op spirituele wijze door het ‘filosofisch vuur’. Zo werd de spiritus (‘geest’) of quintessence van een (immaterieel) object verkregen. In de 19e eeuw begint quintessens de algemenere betekenis ‘het voornaamste, hoofdzaak’ te krijgen, om vervolgens, in de tweede helft van de 20e eeuw, deze rol vrijwel geheel aan essentie af te staan. Dat essentie, eerder synoniem met → essence, deze betekenisvernauwing heeft ondergaan, is ongetwijfeld mede het gevolg van het bestaan van het bn. essentieel ‘wezenlijk’.
essentieel bn. ‘wezenlijk’. Vnnl. ‘wezenlijk’ in het principaelste ende essentieelste [1658; WNT]. Ontleend aan Frans essentiel ‘wezenlijk, onmisbaar’ (in de afleiding essentialment [ca. 1200; Rey]).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kwintessens [het voornaamste] {quintessentie 1663, quint-essenz 1751} < hoogduits Quintessenz < middeleeuws latijn quinta essentia, quinta, vr. enk. van quintus [vijfde], essentia [het wezen] (vgl. essentie) (vgl. essence); gedoeld wordt op het vijfde element, dat Aristoteles toevoegde aan aarde, water, vuur en lucht, namelijk de ether, door Paracelsus (1525/6) in alchemistische zin gebruikt.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kwintessens znw. v. < lat. quinta essentia ‘het vijfde element’, dat de Pythagoreërs en Aristoteles aannamen naast de vier elementen der oude Griekse natuurfilosofen: vuur, lucht, aarde, water. Met deze vijfde essentie werd de aether bedoeld.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kwintessens znw. Internationaal woord, op lat. quinta essentia “het vijfde element” (naast de vier: vuur, lucht, aarde, water) teruggaand.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

kwintessens s.nw.
1. (ongewoon) Eter. 2. Hoogs gesuiwerde of sterk gekonsentreerde vorm van 'n stof. 3. Die suiwerste, mees essensiële, belangrikste van 'n soort, of die voorbeeld by uitstek. 4. Beknopte samevatting.
Uit Ndl. quintessens (1514 in bet. 1 en 2 in die vorme quinta essentia en essentia quinta, 1663 in bet. 3 in die vorm quintessentie, 1837 - 1846 in bet. 4 in die vorm quintessence). Aristoteles het by die vier elemente (aarde, water, vuur en lug) 'n vyfde een, die quinta essentia 'eter' bygevoeg. Hieruit het bet. 2 hierbo ontwikkel. In ouer Ndl. geskrifte word die Latyn quinta essentia of essentia quinta gebruik. Dit word later vernederlands tot quintessentie. Soms word die Fr. vorm quintessence gebruik.
Ndl. quintessens uit D. Quintessenz.
Vgl. essensie.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kwintessens het voornaamste 1751 [WNT] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal