Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kwik - (metaal)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

kwik 1 zn. ‘scheikundig element (Hg), metaal’
Mnl. eerst de samenstelling quicksilver, quickselver in met quiczeluer minghen ‘met kwikzilver mengen’ [1287; VMNW], quicksilver [1477; Teuth.]; vnnl. quicksilver [1599; Kil.], dan ook de verkorting quik in freetende quik “mercurius corrosivus” (corrosief kwikzilver) [1692; WNT vreten I]; nnl. kwik ‘kwikzilver’ [1717; Marin NF], thermometers te vullen met quik [1736; WNT thermometer], ook in uitdrukkingen als dat de kwik ... gedaald is ‘dat het kouder is geworden’ [1722; WNT Aanv. spelen].
Verkorting van kwikzilver, mnl. quicksilver, dat is gevormd uit quick ‘levend’, zie → kwiek, en silver ‘metaal’, zie → zilver. Het woord is een leenvertaling van Latijn argentum vīvum ‘levend zilver’, een term die de beweeglijkheid van het vloeibare, zilverkleurige metaal beschrijft.
Mnd. quiksulver, queksulver; ohd. quēcsilabar (mhd. quecsilber, kecsilber, nhd. Quecksilber); oe. cwicseolfor (me. quyk silver; ne. quicksilver ‘kwikzilver’); nzw. kvicksilver.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kwik3* [metaal] {quik 1704} verkort uit kwikzilver.

kwikzilver [chemisch element] {quicsilver, quekselver 1287} middelnederduits quiksulver, oudhoogduits quecsilbar, oudengels cwicseolfor; het eerste lid kwik1, vertalende ontlening van latijn argentum vivum [zilver], vivum [levend, levendig], vgl. frans vif-argent, italiaans argento vivo; het lat. is vertaald uit grieks arguros chutos [vloeibaar zilver], chutos, verl. deelw. van cheō [ik giet].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kwik 2 znw. o., sedert de 18de eeuw verkorting van kwikzilver.

kwikzilver znw. o., mnl. quicsilver, quecsilver, mnd. quiksulver, queksulver, ohd. quecsilbar (nhd. quecksilber), oe. cwicseolfor (ne. quicksilver), is evenals ital. argento vivo en nfra. vif-argent een vertaling of voortzetting van lat. argentum vivum.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kwik I znw., in de bet. “kwikzilver” (vaak o.; sedert de 18e eeuw) uit kwikzilver verkort.

kwikzilver znw. o., mnl. quicsilver, quecsilver o. = ohd. quëcsilbar (nhd. quecksilber), mnd. quik-, quëksulver (> laat-on. kviksilfr), ags. cwicseolfor o. (eng. quicksilver) “kwikzilver”. Vert. van mlat. argentum vivum.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

kwik I znw. (slot). Met “= ags. cwecc(e)an” is niet bedoeld, dat mnl. quēken met het ags. ww. volkomen identisch zou zijn. Beter te lezen: “bij ags. cwecc(e)an”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

kwikzilver o., gelijk Hgd. quecksilber, Eng. quicksilver, Fr. vif argent, vertaald uit Lat. argentum vivum.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

kwiksilwer s.nw.
Giftige, swaar metaal.
Uit Ndl. kwikzilver (Mnl. quiksulver), 'n samestelling van kwik 'lewendig' en zilver 'silwer'. Eerste optekening in Afr. in Patriotwoordeboek (1902).
Ndl. kwikzilver is 'n leenvertaling van Latyn argentum vivum, met lg. van argentum 'silwer' en vivum 'lewend, lewendig'. Die metaal word so genoem omdat dit 'n silwerwit kleur het en by kamertemperatuur hoogs vloeibaar is wat dit lewendig laat vertoon.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

kwikzilver (vert. van Latijn argentum vivum)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Kwikzilver (Hg, 80). → Hydrargyrum.

C.H.Ph. Meijer (1919), Woorden en uitdrukkingen verklaard door Dr. C. H. Ph. Meijer, Amsterdam

Kwik; kwikstaart, kwikzilver, ’t Eerste woord, mnd. quic, verwant met got. quius, lat. vivus, beteekent levendig, vroolijk. Kwikstaart is een samenstelling met dit b.nw. of met den stam van het hiervan afgeleide ww. kwikken. Kwikzilver, mnl. quicksilver, de benaming van een zilverkleurig metaal, dat vloeibaar en bijzonder beweeglijk is, ook bij afkorting kwik genoemd, is een samenstelling van kwik en zilver en een vertaling van het lat. argentum vivum. Hetzelfde kwik, zelfstandig gebruikt, is door Roemer Visscher gebruikt als benaming voor een klein, grappig gedichtje, en wordt nu nog, dikwijls in verbinding met strik, gebruikt voor een klein beweeglijk sieraadje, als lintjes, en derg.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kwik ‘metaal’ -> Papiaments kuek (ouder: kwik) ‘metaal’; Sranantongo kwek ‘metaal’; Surinaams-Javaans kuwig ‘metaal’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kwik* metaal 1699 [Claes Tw. 12]

kwikzilver* chemisch element 1287 [CG NatBl]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut