Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kunst - (bekwaamheid, vaardigheid; creatieve uiting; namaak)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

kunst zn. ‘bekwaamheid, vaardigheid; creatieve uiting; namaak’
Onl. kunst ‘wijsheid, bekwaamheid’ in mit hiro kunste ‘met hun bekwaamheid’ [ca. 1100; Will.]; mnl. kunst, cunst ‘kennis, het kennen’ in die kunst van ghesteliken saken ‘de kennis van geestelijke zaken’ [1265-70; CG II], ‘bekwaamheid, vaardigheid’ in der const di nyman en can gheleren ‘de vaardigheid die niemand kan leren’ [1265-70; CG II], ‘vak, ambacht’ in conste van ghietene ‘de kunst van het gieten’ [1340-60; MNW-R], ‘wetenschap’ in .vij. ... conste gheheten liberale ‘zeven zogenaamde vrije kunsten’ [1340-60; MNW-R], swarte consten ‘zwarte kunsten, toverij’ [1400-50; MNW stake]; vnnl. kunst ‘voortbrengsel van menselijke vaardigheid, kunstwerk’ in daerse alderhande cunst op wercken ‘waar ze allerlei versieringen op schilderen’ [ca. 1509; WNT], kunstje ‘een enkele uiting van bekwaamheid, kunstige handeling’ in dat zou een kunsjen wesen, daer ick wel een duyt aen wou versien ‘... waar ik wel een duit voor over zou hebben om het te zien’ [1612; WNT loop I], ‘menselijke vaardigheid i.t.t. de natuur’ in noch volgens de Kunst, noch volgens de natuur [1661; WNT]; nnl. hy ... bemint de fraaye kunsten [1770; WNT Aanv. idool], schoone kunsten [1778; WNT].
Os. cunst, cust (mnd. kunst, door ontlening nzw. konst); ohd. kunst (nhd. Kunst); ofri. kunst (nfri. keunst); alle oorspr. ‘wijsheid, kennis’, < pgm. *kun-sti-, West-Germaanse afleiding van *kunnan-, zie → kunnen.
Mnl. conste ‘het kennen, kennis’ was aanvankelijk een abstract woord bij mnl. connen (zie → kunnen) in de oorspr. betekenis ‘weten, kennen’, zoals bijv.komst bij komen. Onder invloed van connen ‘in staat zijn’ kreeg ook conste de betekenis ‘bekwaamheid’ en sinds de 14e eeuw bij uitbreiding vooral ‘vak, ambacht’ en ‘wetenschap’, meestal in combinatie met een werkwoord. Het fungeerde veelal als vertaling van Latijn ars. In deze laatste betekenis is conste en vnnl. const/kunst in het Nieuwnederlands geheel vervangen door → -kunde en wetenschap.
Bij kunst staat de menselijke vaardigheid centraal, in contrast met de natuur, zie de attestatie uit 1661. Hieruit ontstond het productieve gebruik van kunst- ‘namaak, niet natuurlijk’ in samenstellingen als kunstgrot [1807; WNT], kunstbemesting [1846; WNT], kunstlicht [1866; WNT], kunststof ‘kunstmatig vervaardigd materiaal’ [1912; NRC]. Ten slotte heeft het woord kunst zich als collectief gespecialiseerd tot ‘het werk van schilders, beeldhouwers, musici enz.’, als verkorting van wat men de fraaie of schone kunsten noemde. Deze betekenis is wrsch. in het Duits ontstaan en door het Nederlands overgenomen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kunst* [creatieve uiting] {const(e), cunst(e) [kennis, kunde, bekwaamheid, kunstvaardigheid, ambacht, wijsheid] 1285} van middelnederlands connen, cunnen [kunnen, kennen], gevormd als komst bij komen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kunst znw. v., mnl. const, cunst, conste, cunste v. ‘kunde, vak, kennis, bekwaamheid, behendigheid, handwerk, wijsheid, kracht’, os. kunst ‘kundigheid, wijsheid’, ohd. kunst ‘het weten, kennis, wijsheid, handigheid’, owfri. konst ‘kennis’. Het woord is uitsluitend continentaal westgerm. met sti-suffix gevormd van germ. *kunnan.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kunst znw., mnl. const, cunst (conste, cunste) v. “kunde, vak, kennis, bekwaamheid, behendigheid, handwerk, wijsheid, kracht”. = ohd. chunst v. “het weten, kennis,wijsheid, handigheid” (nhd. kunst), os. kunst v. “kundigheid,wijsheid”, owfri. konst v. “kennis”. Abstractum bij kunnen, gevormd evenals gunst.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

kunst v., Mnl. const, Os. meerv. cunsti + Ohd. kunst (Mhd. kunst, Nhd. id.) Ofri. konst: met -t-suffix van den zw. graad van wrt. ken (z. kunnen); de s ontwikkelde zich als in komst, gunst (z.d.w.).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kunst ‘kunstvaardigheid, creatieve uiting’ -> Deens kunst ‘kunstvaardigheid’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors kunst ‘kunstvaardigheid, creatieve uiting’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds konst ‘kunstvaardigheid, creatieve uiting’ (uit Nederlands of Nederduits); Fins konsti ‘aangeleerde vaardigheid, trucje; streek’ ;? Ambons-Maleis kons ‘kunstvaardigheid’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kunst* kunstvaardigheid, creatieve uiting 1100 [Willeram]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

278. Zoo vraagt men den boer (of boeren) de kunst af,

d.w.z. ‘zoo komt men van onnoozele lieden het geheim te weten; m.a.w. ik ben zoo onnoozel niet om mij zóó te laten uithooren. Zegswijze om iemand af te schepen, die al te nieuwsgierig vraagt, maar wien men het fijne van de zaak niet wil mededeelen’. Voorkomend in de 17de eeuw bij J. Cats in het Sp. Heid. 1675; ook in Lichte Wigger 16 v. Zie het Ndl. Wdb. I. 1778; III, 157; De Bo, 588; Waasch Idiot. 129 a; 378 a; Taalgids V, 189.

1300. Kunst baart gunst,

d.w.z. kunst maakt dat men in aanzien komt, gezien wordt; wekt de genegenheid van anderen; eene meening die men in de late Middeleeuwen ook reeds had, blijkens Mar. v. Nieum. vs. 533: Conste maect ionste. Zie verder Cats I, 459: Kunst bairt gunst; bij Sewel, 407: Konst baart roem; in 't hd. Kunst macht Gunst; fr. qui art a, partout part a; eng. skill wants no good will.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut