Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kuisen - (schoonmaken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

kuis bn. ‘rein van zeden, zedig’
Mnl. cuusch, cuesch ‘rein van lichaam, eerbaar, zedig’ in cusch ende fijn ‘kuis en volmaakt’ [1265-70; VMNW], cuesch ende fijn ende onbevlect [1276-1300; VMNW]; vnnl. cuusch oft net ‘kuis of zuiver’ [1562; Naembouck], kuysch ‘kuis, zuiver’ [1599; Kil.].
Aangenomen wordt dat het woord ontleend is aan Latijn cōnscius ‘zich bewust’, gevormd uit → com- ‘met’ en het werkwoord scīre ‘weten’, verwant met → scheiden en zie ook → consciëntie. Uit ‘zich bewust’ ontwikkelde zich de betekenis ‘zich onthoudend van zinnelijk genot, kuis’.
Ook: os. kūski (mnd. kusch, kusche en door ontlening nzw. kysk); ohd. chuski, kūski (mhd. kiusch, nhd. keusch); oe. cūsc; ofri. -kūsk; alle ‘zedig, ingetogen’.
kuisen ww. (BN) ‘schoonmaken, reinigen, poetsen’. Vnnl. cuysschen [1562; Kil. purgo], kuyschen ‘zuiveren, reinigen’ en kuyschen de boomen ‘de bomen snoeien’ [beide 1599; Kil.]. Afleiding van het bn. kuis in de betekenis ‘zuiver, rein, net’. Van kuisen is weer het zn. kuis ‘schoonmaak, poetsbeurt’ afgeleid, zoals in de groote kuisch ‘de grote schoonmaak’ [1898; WNT kuischen]. In het NN bestaat kuisen voornamelijk in de betekenis ‘zuiveren van ongepaste taal of stijl’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kuischen ww. Reeds mnl.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

2kuis ww.
1. (t.o.v. opvattings, oordele, e.d.) Reinig, suiwer, meer beskaaf of verfynd maak. 2. (t.o.v. publikasies, toneelstukke, rolprente, e.d.) Voor publikasie, aanbieding of vertoning van onwelvoeglike, aanstootlike of foutiewe elemente suiwer.
Uit Ndl. kuisen (1621 in bet. 1, 1719 in bet. 2).

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut