Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kruidje-roer-mij-niet - (plant (Mimosa pudica); lichtgeraakt persoon)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

kruidje-roer-mij-niet zn. ‘plant (Mimosa pudica); lichtgeraakt persoon’
Vnnl. cruydeken en ruert my niet [1554; Dodonaeus Naem], kruydeken roert my niet [1599; Kil.], ook wel kruyt en raeckt my niet [1625; WNT kruid]; nnl. kruidje-roer-mij-niet bij overdracht ook ‘lichtgeraakt mens’ in 't is een kruidje roer my niet [1717; Marin NF].
Kruidje-roer-mij-niet wil zeggen ‘kruidje raak me niet aan’; hierin is kruidje het verkleinwoord van → kruid ‘groen gewas’ en betekent roeren ‘aanraken’, zie → roeren. Het plantje hoort tot de familie der mimosacea, zie → mimosa, waarvan sommige soorten, zowel heesters als kleinere planten, waaronder het kruidje-roer-mij-niet, bij de minste aanraking hun geveerde bladen dichtvouwen.
Ook de springbalsemien (Impatiens noli tangere) werd wel kruidje-roer-mij-niet genoemd [1779; WNT springen], omdat de rijpe hauwtjes bij aanraking springen en de zaden ver om zich heen verspreiden. In de Latijnse vertaling van het Nieuwe Testament spreekt Jesus na zijn opstanding tot Maria Magdalena de woorden Noli me tangere, letterlijk ‘raak mij niet aan’ (Johannes 20:17); het is mogelijk dat kruidje-roer-mij-niet aan deze woorden refereert, zoals zeker het geval is bij de wetenschappelijke naam van de springbalsemien.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kruidje-roer-mij-niet* [plant] {kruydeken roert my niet 1599} vertalende ontlening aan latijn noli me tangere.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kruidje-roer-me-niet znw. o. Nnl. vert. van lat. noli me tangere.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

kruidjie-roer-my-nie s.nw.
1. Plant met volop nektar, giftige blare en rooibruin blomme. 2. Persoon wat liggeraak, opvlieënd en onverdraagsaam is.
Uit Ndl. kruidje-roer-mij-niet (1599 in bet. 1), in bet. 1 so genoem omdat die plant by aanraking 'n onaangename reuk afgee, en in bet. 2 omdat die persoon se liggeraaktheid aan die reaksie van die plant op aanraking herinner.
Vanuit Afr. in S.A.Eng. in die vorme kruidje-roer-mij-niet (1917) en kruidjie-roer-my-niet (1936).

J. du P. Scholtz (1961), Afrikaanse woorde en uitdrukkinge - eiegoed of erfgoed?, uitgegee deur Edith H. Raidt, in: Tydskrif vir Geesteswetenskappe, pp. 235-290

Truitjie-roer-my-nie snw., ’n baie gewone vervorming in Afrikaans van kruidjie-roer-my-nie. – Moontlik is dit oorgeerf. Vgl. Corn. en Vervl. 1271: “Truiken-ruur-mij-niet. Kruidje-roer-mij-niet, iemand, vooral een meisje, die lichtgeraakt, gauw gestoord is.” Schuermans 750 gee dit ook as Brabants op.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kruidje-roer-mij-niet ‘plantensoort; lichtgeraakt persoon’ -> Zuid-Afrikaans-Engels kruidjie-roer-my-nie, Truidjie- ‘benaming van verschillende plantensoorten’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kruidje-roer-mij-niet* plant 1581 [De Lobel 318]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut