Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kritisch - (streng beoordelend; betreffende een overgangspunt)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

kritisch bn. ‘streng beoordelend; betreffende een overgangspunt’
Vnnl. critisch, kritisch ‘wetenschappelijk oordelend, oordeelkundig’ in verscheidene critische aantekeningen [voor 1696; WNT]; nnl. ‘streng oordelend’ in skeptische en kritische geesten [1859; WNT gewicht], als natuurkundige term ‘op een overgangspunt’ in kritische temperatuur ‘temperatuur waarboven er geen onderscheid meer bestaat tussen vloeibare fase en gasfase’ [1873; WNT].
In de huidige vorm ontleend aan Duits kritisch ‘beoordelend, oordeelkundig’ [17e eeuw; Kluge], eerder al ‘beslissend, kritiek in medische zin’ [17e eeuw; Kluge], ontleend aan het Franse bn. critique ‘kritiek in medische zin’, zie → kritiek 1.
De vorm kritisch heeft in de betekenis ‘(streng) oordelend’ en in de natuurwetenschappelijke betekenis ‘betreffende een overgangspunt’ de rechtstreeks uit het Frans ontleende vorm kritiek vervangen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kritisch [geneigd tot beoordelen] {1696} < latijn criticus (vgl. kritiek).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

kritisch ‘geneigd tot beoordelen’ (Duits kritisch)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Critisch (Lat. críticus = beslissend, critiek; Gr. κριτικός (kritikós) = in staat om te onderscheiden, of te beoordelen; κρίνειν (krínein) = scheiden, onderscheiden, beslissen). Voor een of anderen toestand beslissend; b.v. critische druk of temperatuur; deze naam werd gegeven door Andrews (1813—1885).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kritisch ‘geneigd tot beoordelen; op het punt staand over te gaan van de ene toestand in de andere’ -> Indonesisch kritis ‘geneigd tot beoordelen; op het punt staand over te gaan van de ene toestand in de andere’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kritisch geneigd tot beoordelen 1696 [WNT] <Duits

kritisch op het punt van de ene toestand over te gaan in de andere 1872 [WNT] <Engels

M. De Coster (1999), Woordenboek van Neologismen: 25 jaar taalaanwinsten, Amsterdam

kritische beladingsgraad, in luchtvaartjargon: bezettingsgraad die nodig is om een passagiersvlucht rendabel te maken.

Daar had ze volkomen gelijk in, maar die kosten stegen al langere tijd sneller dan de marges, die dankzij de aanzwellende concurrentie van de ‘reliable’ èn ‘cheap’ opererende maatschappijen uit Singapore, Hong Kong en Japan onder druk stonden. De zogeheten kritische beladingsgraad, het benodigde percentage bezette stoelen om een toestel zonder verlies te laten vliegen, is vanaf 1980 voortdurend gestegen, van 60 naar 69 procent. (HP/De Tijd, 23/02/91)

kritische dialoog, vorm van diplomatie tussen de regeringen van twee of meer landen waarbij op voorzichtige wijze kritiek uitgeoefend wordt, bijvoorbeeld wat betreft de eerbiediging van de mensenrechten, zonder dat de handelsbetrekkingen tussen de landen geschaad worden.

In een demonstratief gebaar riepen de meeste lidstaten hun ambassadeurs terug uit Teheran. De zogenoemde ‘kritische dialoog’ werd opgeschort. De ‘kritische dialoog’, een diplomatieke constructie waarbij tijdens regeringscontacten mensenrechten en terrorisme aan de orde worden gesteld zonder dat de handelsbetrekkingen daaronder te lijden hebben, is officieel beleid van de Europese Unie. (NRC Handelsblad, 12/04/97)
Zo zal het ongetwijfeld ook gaan als de FBI bewijst dat Iran de Saudische extremisten een handje hielp toen zij, vorig jaar juni het Amerikaans militaire complex in Dahran opbliezen. Resultaat: negentien doden en vijfhonderd gewonden. Ook Clinton zal zijn ‘kritische dialoog’ (double containment) met Teheran even terugschroeven, misschien zal hij nog iets spectaculairders doen, om daarna de draad van de opbloeiende contacten weer op te nemen. (Elsevier, 26/04/97)
De Europese Unie besefte op dat moment dat het geen zin meer had te volharden in de ‘kritische dialoog’ en besloot haar ambassadeur terug te roepen. (Trouw, 02/05/97)
Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut