Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kondee - (haarwrong)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kondee [haarwrong] {1690} < maleis konde, kundai [idem] uit het tamil.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

kondee [+]: haarwrong; Ndl. (sedert end 17e eeu) kondee/kondé/condee/condé, uit ’n Oosterse taal, bv. Tel. kundai, Tam. kondei, Mal. koendai.

N. van der Sijs (bezorger) (2003), Uit Oost en West. Verklaring van 1000 woorden uit Nederlands-Indië van P.J. Veth (1889), met aanvullingen van H. Kern en F.P.H. Prick van Wely (1910), Amsterdam. Gebaseerd op: Uit Oost en West. Verklaring van eenige uitheemsche woorden van P.J. Veth uit 1889, recensie van het werk van Veth door H. Kern in De Indische Gids van 1889, en ‘Etymologisch aanhangsel’ (p. 297-350) uit het Viertalig aanvullend Hulpwoordenboek voor Groot-Nederland van Prick van Wely uit 1910

kondé1 [haarwrong]. Van de in Indië uit Europese ouders geboren vrouwen (creoolse dames) te Batavia sprekende, zegt Stavorinus: Reize naar Batavia, deel I, p. 265: ‘zij gaan alle blootshoofds; het hair, dat gitzwart is, dragen zij in een wrong, met gouden en juweelen spelden vastgemaakt; dit noemen zij een condé [...] Diegeene van haare slavinnen, die het best haar condé opmaakt, is haare voornaamste gunsteling.’

Dat nog heden dit kapsel de gewone haardracht van de creoolse dames in Indië is, blijkt uit de Herinneringen van Van Rees, waar hij spreekt van ‘open rijtuigen met schoone dames in een licht wit morgen-toilet; het zware haar eenvoudig tot een kondeh gedraaid.’34 Doch niet de Europese vrouwen alleen dragen de kondé; zij is evenzeer in gebruik bij de Chinese, zoals men zien kan uit de volgende aantekeningen van Aquasi Boachi, bij zijn ‘Mededeelingen over de Chineezen op Java’, in Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde van Nederlandsch-Indië, deel IV, p. 281: ‘Kondeh noemen de Chineezen eigenlijk dat vrouwelijke kapsel, hetwelk ook in Europa onder den naam coiffure à la chinoise bekend is, en hetwelk daarin bestaat, dat men de haren van alle kanten opstrijkt, in het midden te zamen bindt en met 2, 3, 4 of 5 haarspelden bevestigt. Met deze haarnaalden, die òf van zilver òf ook wel van goud en met diamanten en brillanten bezet zijn, wordt groote luxe gedreven.’ Uit dezelfde aantekening zien wij nog dat kondé ook wordt toegepast op de wrong gevormd van de lange haarstaart die de onderscheidende dracht is van de Chinese mannen. Men noemde oudtijds het van de Chinezen geheven hoofdgeld staartgeld. Tijdens de Compagnie moest, volgens Batavia in derzelve gelegenheid, deel III, p. 23, ‘ieder Chinees die een Conde draagt — dus noemt men ’t haar in tuiten rondom het hoofd gelegd — 38 stuivers hoofdgeld geeven.’ Het schriftelijk bewijs dat deze belasting, die eerst voor weinige jaren met de bedrijfsbelasting werd samengesmolten, betaald was, werd volgens Aquasi Boachi Soerat Kondeh genoemd.

Maar ook door de inlandse vrouwen, Javaanse en Maleise, werd de kondé als haardracht aangenomen. Het woord, hoewel het van vreemde oorsprong schijnt, is in de taal van beide volken opgenomen. Niet alle Maleise vrouwen dragen het haar in een knoop, maar dragen zij die wél, dan schijnt kondé het enige, althans het gewone, woord daarvoor te zijn (zie Midden-Sumatra, Volkenkunde, p. 11). Het Javaans (zowel de hoge als de lage taal) en het Soendaas hebben daarnaast het woord gĕloeng. Het zou echter niet juist zijn kondé geheel als een synoniem van gĕloeng op te vatten. Onder de naam gĕloeng zijn verschillende vormen van haarwrongen samengevat, die door de toevoeging van verschillende soortnamen worden onderscheiden. Zie daarover Poensen in de Mededeelingen vanwege het Nederlandsch Zendelinggenootschap, deel XX, p. 418, deel XXI, p. 18. Een van die soorten, en wel een soort van waarschijnlijk vreemde oorsprong, is nu de kondé. ’t Is waar dat Poensen de gĕloeng kondé niet vermeldt, die misschien in de streken waar hij als zendeling werkzaam is, onbekend bleef, maar zij wordt als bijzondere vorm van gĕloeng uitdrukkelijk genoemd in het Soendase woordenboek van de heer Oosting, p. 762, kolom 1.35

Crawfurd houdt in zijn Malay Dictionary op Kundai dit woord voor Telingaas (= Teloegoe). Daar mij die taal volstrekt onbekend is, durf ik dit niet tegen te spreken, maar daar in het hierboven over kondé bijeengebrachte, wel het een en ander voorkomt dat op een Chinese oorsprong schijnt te wijzen, wilde ik mij althans omtrent de mogelijkheid daarvan zekerheid verschaffen. Ik raadpleegde daarom onze sinologen, de heren J. Hoffmann en G. Schlegel. Aan beiden was echter kondé als Chinees woord onbekend, maar laatstgenoemde meende dat het woord van Europese afkomst was en wel van de ‘Coiffure à la Condé’, die, zegt hij, in de vorige eeuw in Frankrijk in de smaak was.36 Het woord zou dus niet alleen door de inlanders, maar ook door de Chinezen van de Europeanen zijn overgenomen, hoewel het thans, in Europa vergeten, in Indië als een woord aan de inlandse talen ontleend wordt aangemerkt.

Is de mening van prof. Schlegel de ware, dan zou condé de beste schrijfwijze zijn. Zolang dit niet vaststaat doet men beter kondé te schrijven, als beantwoordend aan de gewone transcriptie in onze taal van Javaanse en Maleise woorden. Schrijft men met sommigen kondeh, dan is de h op het einde slechts als het teken van de lange e te beschouwen, maar deze schrijfwijze is bepaald onnederlands. [V]

konde2 [haarwrong]. Naar de oorsprong van het Maleise kondei, Javaanse kondé (niet kondè) behoeft men niet te zoeken, want die is bekend. Het is het Tamil kondei ‘hair tied behind or on one side’ (Winslow, Tamil Dictionary). Het naverwante Teloegoe bezit hetzelfde woord; zie Ph. Brown, Telugu Dictionary. [K]

konde3 [haarwrong] Is niet, zoals in het brein van de sinologen Hoffmann en Schlegel (Veth) is opgekomen, een verkorting van ‘coiffure à la Condé’, maar zoals Crawfurd heeft: het Teloegoe kundai, of beter nog, het Tamil kondei, dat eenvoudig betekent: chignon [haarwrong]. Tegelijk met de dracht is het woord in Indië ingevoerd door de Hindoes. [P]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut