Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kobalt - (scheikundig element)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

kobalt zn. ‘scheikundig element (Co)’
Vnnl. eerst in verlatijnste vorm cobaltum ‘kobalt’ [1689; WNT Aanv. excrement]; nnl. Bismuth en Kobalt zyn gemeenlyk in de Erts byeengevoegd [1780; WNT Aanv. calcinatie].
Ontleend aan Duits Kobalt ‘kobalt’, ingevoerd als kobolt [1537; Weimann 1963, 377] door de Zwitserse arts en alchemist Paracelsus, die dat woord overnam uit een gewestelijke (Oppersaksische) mijnwerkerstaal, waarin Cobalt, Kobolt, Cobel een berggeest aanduidde, zie → kobold en → kabouter. Men geloofde dat kobolden zilvererts uit de berg stalen en het vervingen door het indertijd waardeloze kobalterts, dat bovendien ongezond was, naar later zou blijken, door de aanwezigheid van o.a. arsenicum.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kobalt [chemisch element] {1785} < hoogduits Kobalt, hetzelfde woord als kobold [aardmannetje]; kobolden hadden bij mijnwerkers een slechte reputatie; zij zouden het edele metaal weghalen en vervangen door metaal van minderwaardige kwaliteit. Aanvankelijk werden ertsen die op edele metalen leken maar het niet waren, kobalt genoemd. Later werd de naam toegepast voor erts dat men kon gebruiken om glas blauw te kleuren. Vgl. verder kabouter; vgl. voor de betekenis apatiet, blende, doleriet, nikkel, wolfraam.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kobalt znw. o. < nhd. kobalt. Het kobalterts werd eerst sedert de 17de eeuw als waardevol erkend. Voor die tijd beschouwden het de mijnwerkers als een waardeloos metaal, dat de bergmannetjes in de plaats van het zilver achter gelaten hadden; daarom noemde men het naar de naam kobold van deze berggeesten (zie: kabouter).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kobalt znw. o. Uit nhd. kobalt m. Identisch met kobold en zoo genoemd, omdat volgens oud mijnwerkers-bijgeloof de kobold het goede zilver stal en de menschen bedroog door minderwaardig metaal er voor in de plaats te geven.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

kobalt o., uit Hgd. id., naar kobold: cf. kwarts en nikkel.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

kobalt (Duits Kobalt)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Cobaltum (Co, 27). In zijn verbindingen reeds in de oudheid bekend en gebruikt in de glasfabricatie voor het blauw kleuren van glas. Het metaal werd (tamelijk onzuiver) in 1735 bereid door G. Brandt (1694—1768) in Stockholm. De naam kobold (= berggeest) werd door de mijnwerkers gegeven aan elk erts dat minderwaardig of voor hen gevaarlijk was, omdat ze meenden dat het door de berggeesten behekst was. In dit geval zouden de bergmannetjes dit fraai-uitziende metaal in de plaats hebben gelegd van het zilver, dat ze eerst hadden geroofd. Dit is de verklaring die men gewoonlijk vindt. Een andere verklaring, en misschien wel de juiste, is dat de term kobalt identiek is met het Assyrische kibaltu, een stof die in de glasindustrie werd gebruikt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kobalt ‘chemisch element’ -> Indonesisch kobal ‘chemisch element’; Japans kobaruto ‘chemisch element’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kobalt chemisch element 1780 [HOU III,1, 76] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut