Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

klerikaal - (geestelijk, de clerus betreffende)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

klerikaal bn. ‘geestelijk, de clerus betreffende’
Vnnl. clericael ‘tot de priesterstand behorend’ in of 't habijt daerinne hij gevangen was clericael was oft niet [1555; Damhouder]; nnl. klerikaal ook ‘met staatkundige invloed van de clerus’ in de klerikale partij [1846; WNT renegaat].
Ontleend aan Frans clérical ‘de clerus welgezind’ [1815; Rey], dat mede onder invloed van anticlérical ‘tegen de clerus’ al snel een ongunstige betekenis kreeg, uit ouder clérical ‘de clerus betreffende’ [1374; Rey], dat ontleend is aan middeleeuws Latijn clericalis ‘de clerus betreffende’ [ca. 730-740; Niermeyer], afgeleid van Laatlatijn clēricus ‘geestelijke’, zelf een afleiding van Latijn clērus ‘de geestelijkheid, geleerden’, zie → clerus en zie ook → klerk.
De (pejoratieve) politieke betekenis van klerikaal was in de 19e eeuw, net als in Frankrijk, de overheersende. Voor de neutrale betekenis ‘van of als de clerus, de klerken’ bestond al eerder mnl. clerclec [1240; Bern.], clerkelijc [1300-25; MNW-R].

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

klerikaal [geestelijk] {1824} < middeleeuws latijn clericalis [behorend tot de clerus], chr. latijn clericus [geestelijke] (vgl. clerus).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

klerikaal ‘geestelijk’ -> Indonesisch klérikal ‘geestelijk’.

Dateringen of neologismen

Nicoline van der Sijs (2015-heden), Jaarwoordenzoeker ‘Een woord uit elk jaar 1800-heden’, zie ook bij Onze Taal

conservatief [politiek behoudend] (1848). In 1848 breken overal in Europa revoluties uit. Een direct gevolg hiervan was een grondwetswijziging naar Engels voorbeeld, op initiatief van de liberale politicus Johan Rudolph Thorbecke (1798-1872). De invloed van Engeland op de Nederlandse politieke ontwikkelingen is in deze periode zeer groot, en als gevolg daarvan worden er veel Engelse politieke termen overgenomen, zoals conservatief, debater, demonstratie (‘betoging’), imperialisme, internationaal, parlement, pragmatisme, protectionisme en quorum. De nieuwe staatsinrichting in de negentiende eeuw zorgt sowieso voor allerlei nieuwe termen in het Nederlands, zoals actief kiesrecht, passief kiesrecht, kieswet en volksvertegenwoordiging. Neerlandicus Jan te Winkel zegt hierover in het gedenkboek Eene halve eeuw 1848-1898: “Zoo heeft de meer democratische regeeringsvorm van 1848 allerlei woorden in onze spreektaal ingevoerd, die of geheel nieuw waren of te voren slechts nu en dan waren geschreven. Daar het jeugdig parlementarisme zich het zooveel oudere en meer ontwikkelde Engelsche in menig opzicht tot voorbeeld nam, kwamen er als van zelf ook Engelsche woorden in de mode, als budget (naast “begrooting”), club, en daarvan de jongere samenstelling kamerclub, meeting en speech [...]. Partijnamen ontstonden als clericaal en christelijk-historisch, behoudend en vooruitstrevend (’t laatste nog jong, zooals over het algemeen het streven zonder nader aangeduid doel), socialistisch (of sociaal, zooals het volk zegt) en radicaal, dat nu ook absoluut gebruikt kan worden, terwijl men vroeger alleen van “radicaal bedorven”, enz. kon spreken. Tamelijk nieuw zijn ook nog monsterverbond, kiesplicht, stemplicht, dienstplicht, leerplicht , schoolplicht. Tot het allernieuwste (sinds 1897 bekend) behoort ook stempotlood.”

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

klerikaal geestelijk 1824 [WEI] <ME Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut