Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kies - (kieskeurig)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

kies 2 bn. ‘fijngevoelig’
Vnnl. kies ‘kieskeurig’ [1599; Kil.], kies ‘kieskeurig, welgevoegelijk’ [1610; WNT].
Herkomst onzeker. Het woord wordt vanwege zijn betekenis algemeen in verband gebracht met → kiezen.
Verder alleen oe. cīs ‘kieskeurig met eten’ [700; OED] (me. chīs) < pgm. *kausi- (met umlaut), dat ablautend verwant kan zijn met kiezen < pgm. *keusan-. Het Nederlands kent geen umlaut van lange klinkers en diftongen, maar kies kan wel ontleend zijn. Ontlening aan het Middelengels verklaart de -ij- in dialectvormen, bijv. Vlaams kijzen ‘in het eten kieskeurig zijn’ West-Vlaams kijzig ‘vies, walgelijk’ en de ī in Rijnlands kīskazen ‘id.’ (NEW), maar niet de k- i.pl.v. de verwachte ts(j)-. Nederlands kies kan ook een Friese vorm zijn, aangezien pgm. *-au- door umlaut ofri. -ē- werd (zie ook → kies 1). Nnd. kīs ‘kieskeurig’ is volgens WNT een hollandisme. Een andere mogelijkheid is dat kies door verkorting is ontstaan uit kiesig, vnnl. kiesich ‘kieskeurig’ [1573; Thes.], afleiding met → -ig van kiezen.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kies2* [kieskeurig] {1610} van kiezen.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kies 2 bnw., Kiliaen kies ‘kieskeurig’, waarnaast oostfri. kīs, oe. cīs (me. chis, chise) ‘kieskeurig’, waarnaast vla. kijzen ‘in het eten kieskeurig zijn’, vgl. ook rijnlands kīskazən. Deze vormen met î worden verder gesteund door het met nl. kolonisten naar het gebied van Brandenburg tot aan West-Pruisen overgebrachte kîsätig (vgl. Teuchert Sprachreste 298-303 met kaart 32). — Deze vormen met î maken de gebruikelijke afleiding van kiezen twijfelachtig; maar een andere verklaring is uit het idg. niet te geven. — De uitspraak s in de verbogen vormen is opmerkelijk; het is niet zeker of men hier aan een (secundaire) afl. met sch denken mag.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kiesch bnw. Kil. kies “kieskeurig”. De sch is wsch. nooit gesproken. Bij kiezen. Wsch. werd hiervan of van ’t znw. kies m. “keus, wil, zin” eerst het reeds laat-mnl. kieselijc “kieskeurig” gevormd, waaruit men dan een bnw. kies abstraheerde.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

kies[ch]. Ags. cîs ‘kieskeurig’ mag met Kil. kies worden vergeleken: v.Lessen Samengest. Naamw. 39 vlg. Het ags. woord kan echter als cîes worden opgevat en evenals oostfri. kîs ‘id. bij kiezen behoren. Aansluiting bij kiezel (met een grondbet. ‘fijn’) is dus niet gewenst. — De uitspraak s in de verbogen vormen wijst erop, dat het woord gevoeld wordt als een -s[ch]-afleiding bij de stam van kiezen.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

kiesch bijv., Kil. kies + Ndd. en Fri. id., met ie voor ij bij Vla. kijzen, Mnl. met abl. kesen = faire le dégoûté; bij kiezen noch kuisch.

Thematische woordenboeken

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Kiesch, afl. van kiezen, dus kieskeurig.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kies ‘kieskeurig, welvoeglijk’ -> Duits dialect kies ‘kieskeurig (meestal m.b.t. eten)’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kies* kieskeurig, welvoeglijk 1610 [WNT]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut