Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

keizersnede - (operatieve verlossing)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, Amsterdam

keizer zn. ‘vorst van de hoogste rang’
Onl. keisere ‘keizer’ in thie keysere ande thie cuninga ande andero wereldfureston ‘de keizers en de koningen en andere wereldvorsten’ [ca. 1100; Will.]; mnl. keiser ‘hoogste vorst’ [1200; VMNW].
Ontleend aan Latijn Caesar, de naam van de Romeinse heerser Gaius Julius Caesar (100-44 v. Chr.). De Nederlandse vorm met ei (i.p.v. de verwachte ē) is wellicht beïnvloed door het (Oudhoog)duits.
Evenzo ontleend zijn: os. kēsur (mnd. keiser); ohd. keisar (nhd. Kaiser); ofri. kaiser, keiser (nfri. keizer); oe. cāsere (maar me. kaiser, keiser door herontlening aan het Duits); on. keisari (nzw. kejsare); got. (via Grieks kaĩsar) kaisar. Dit woord wordt algemeen beschouwd als het oudste Latijnse leenwoord in de Germaanse talen, nog met klassiek-Latijnse gediftongeerde uitspraak van de -ae-.
De Latijnse naam Caesar gaat wrsch. terug op een Etruskisch woord (Ernout/Meillet), waarvan de grondbetekenis echter onbekend is.
Caesar gaf zijn adoptiezoon Octavianus, de latere keizer Augustus, tevens zijn eigen naam Caesar mee. Ook sommige van diens opvolgers kregen een extra naam Caesar. Maar pas enkele eeuwen na de dood van Julius Caesar werd caesar in het Romeinse Keizerrijk ingevoerd als officiële titel voor de vicekeizer (de keizer kreeg de titel augustus). Het gewone woord voor ‘heerser van het keizerrijk’ was en bleef echter imperator (Frans empereur enz.), afleiding van imperium. In de continentaal-West-Germaanse talen werd keisar ingevoerd als titel voor de heerser van het Heilige Roomse Rijk (843-1806) en in die betekenis overgenomen in het Middelengels, het Oudnoords en bovendien via Oudkerkslavisch cěsarĭ in de Slavische talen, zie → tsaar. Later werd het een algemene aanduiding voor ‘heerser van een groot rijk’.
keizersnede zn. ‘geboorte d.m.v. een buikoperatie’. Vnnl. door de keyserlijcke snee ... verlost [1663; WNT zeggen I]; nnl. keizersnede ‘id.’ [1783; Winkelman NF]. In de oudste attestatie is sprake van een letterlijke leenvertaling van Neolatijn sectio caesaria, evenals bijv. Engels caesarian section. De huidige vorm is een leenvertaling van Hoogduits Kaiserschnitt [1674; Kluge21], leenvertaling van hetzelfde sectio caesaria. Letterlijk betekent dat ‘Caesar-snede’: men dacht dat de Romeinse heerser Julius Caesar via een snede in de buik van zijn moeder ter wereld was gekomen. Dit begrip berust op de pseudo-etymologie van de Romeinse wetenschapper Plinius (1e eeuw na Chr.), die in zijn Naturalis Historia (boek 7) de eigennaam Caesar verklaart als afleiding van caedere (verl.deelw. caesus) ‘vellen, slachten, snijden’, omdat de eerste van de Caesaren zou zijn geboren uit de opengesneden baarmoeder van zijn moeder. In de hedendaagse medische literatuur wordt veelal melding gemaakt van een Romeinse wet, de Lex caesarea, die voorschreef dat men bij het overlijden van een hoogzwangere vrouw middels een buiksnede het leven van het ongeboren kind moest redden. Hiervan is in de Romeinse juridische literatuur echter niets bekend.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

keizersnede [operatieve verlossing] {1868-1871, vgl. keizerlijke snede 1778} foutieve vertalende ontlening aan middeleeuws latijn sectio caesarea, waarbij latijn Caesareus niet in de algemene betekenis ‘keizerlijk’ gebruikt is, maar verwijst naar C. Iulius Caesar, die op een dergelijke wijze ter wereld zou zijn gekomen. Tot de 16e eeuw werd de ingreep evenwel alleen toegepast bij overlijden van de vrouw, terwijl de moeder van Caesar de bevalling met zekerheid overleefde. De naam Caesar werd al in de Oudheid in verband gebracht met latijn caedere [houwen, hakken, snijden]. Voor latijn sectio [het (open)snijden] vgl. sectie.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

keizersnede znw. v., naar het nhd. sinds 1674 bekende kaiserschnitt in de plaats gekomen van ouder-nnl. keizerlijke snede (nhd. kaiserlicher schnitt) als vertaling van de chirurgische term mlat. sectio caesaria. — Volgens Plinius, Nat. hist. 7, 47 zou Caesar op deze wijze ter wereld gekomen zijn, waarschijnlijk niet alleen een woordspeling tussen Caesar en caesus ‘gesneden’, maar eerder een begin van mythenvorming om Caesar als de goddelijke ‘ongeboren’ held aan te duiden.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† keizersnede znw., naar hd. kaiserschnitt m. in de plaats gekomen voor ouder-nnl. keizerlijke snede, vertaling van de medische term lat. sectio caesarea, die ook in andere talen is vertaald. Volgens Plinius zou Julius Caesar door deze operatie ter wereld zijn gekomen.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

keisersnee s.nw.
Sny in die buikwand en baarmoeder wat in die verloskunde gebruik word om 'n kind in die wêreld te bring.
Uit Ndl. keizersnede (1868 - 1871).
Die prosedure word wsk. so genoem na Julius Ceasar wat op sodanige wyse in die wêreld gebring is.
D. Kaiserschnitt.
Vgl. Eng. caesarian section, Fr. opération césarienne.

J. van Donselaar (1989), Woordenboek van het Surinaams-Nederlands, Muiderberg

kei’zersnee (de, -ën), (ook, als bouwterm:) horizontale zaagsnede in een krom geworden houten kolom of post waardoor het mogelijk wordt deze weer recht te krijgen.

Thematische woordenboeken

N. van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

keizersnede (vert. van Latijn sectio caesarea of Duits Kaiserschnitt)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

keizersnede operatieve verlossing 1812 [Weiland, Spelling]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal