Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kattebelletje - (haastig geschreven briefje)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

kattebelletje zn. ‘haastig geschreven briefje’
Vnnl. cartabelle, cartebelle ‘notitie van weinig belang’ in een troostlicke chartabelle,... dat voorghenoemde briefken [1557; WNT], scriftelycke discourkens in cartebellekens [ca. 1568; WNT vluchtig], dit fijne chartabelligen [1629; WNT fijn II], verwerpelijke briefjes, kartebelletjes [1642; WNT verwerpelijk]; nnl. 'k heb het ... ook eens aangetekend, zo maar op een kattebel [1781; WNT], dan zal ik eens een klein kattebelletje aan Nigt schryven [1784; WNT].
Daarnaast bestond een weinig frequent homoniem cartabel ‘jaarboekje (in de rooms-katholieke kerk) waarin de verschillende kerkelijke feesten en gedenkdagen met de daarop te houden diensten enz. opgetekend staan’, in Cartabellen voor de Geestelijcke Getyden [1731; WNT cartabel], later volksetymologisch verbasterd tot het ook reeds lang verouderde koortabel(le).
Kattebel is ontstaan uit vnnl. cartebelle onder volksetymologische invloed van katte(n)belletje ‘belletje om de hals van een kat’. Vnnl. cartebelle is ontleend aan Italiaans scartabello ‘notitie van weinig belang’, eerder al ‘notitieboekje’ [1500-08; DEDLI], uit middeleeuws Latijn scartabellus ‘notitieboekje’ [1424; DEDLI]. De verdere herkomst is onduidelijk. Eerder bestonden al middeleeuws Latijn cartabello in de betekenis ‘boekwerk, boekje’ [1326; DEDLI] en cartabulum ‘register’ [1368; DEDLI]; dat laatste is een verkleinwoord van carta < klassiek Latijn charta ‘geschreven document’, zie → kaart, en is ook rechtstreeks door het Nederlands ontleend als cartabel ‘register van kerkelijke feestdagen’. Ook de Italiaanse woorden en middeleeuws Latijn cartabello gaan wrsch. terug op Latijn charta. Een andere mogelijkheid is ontlening aan Spaans cartapel ‘onbelangrijke notitie’, eerder al ‘mededeling op papier’, gevormd op basis van hetzelfde Latijnse woord charta ‘geschreven document’ en pellum ‘vel, blad perkament’, zie → vel.
Ook cartebelle werd al meteen in verkleinde vormen als cartebelleken en cartebelletje gebruikt. De stap naar kattebélletje was toen nog maar klein: assimilatie van -rt- tot -tt-. Vermoedelijk is pas veel later de klemtoon verplaatst naar de eerste lettergreep, waardoor de homonymie met de samenstelling kattenbelletje ‘belletje van een kat’ (slechts in spelling verschillend) volledig werd.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kattebelletje [kort briefje] {kartebelletje 1662, kattebelletje 1784} < italiaans scartabello [slecht boek], middeleeuws latijn chartabulum [register], van charta (vgl. charter, kaart).

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

kattebelletje

Met de uitdrukking: de kat de bel aanbinden die uit de fabel is ontstaan, waarin wordt verhaald dat de muizen besloten de kat een bel om te hangen, waartoe echter geen hunner de moed had, kan het woord kattebelletje bezwaarlijk in verband worden gebracht. Daartegen verzet zich de betekenis: kort, onvormelijk briefje, vodje papier. Het is een verbastering van het Italiaanse woord cartabello: schrijfboek, bundel papieren. Het eigenaardige is dat er van hetzelfde woord nog een andere verbastering bestaat. In de R.K. kerk kent men cartabel als: jaarboekje waarin de kerkelijke feest- en gedenkdagen zijn opgenomen. In de wandeling schijnt dit boekje bekend te staan als de koortabel, hoewel het met koor even weinig heeft te maken als kattebelletje met kat. Duidelijk blijkt uit dit woord de neiging der mensen onbegrijpelijke woorden door andere te vervangen die op zichzelf iets betekenen, al zijn ze in het verband volkomen zinloos.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kattebelletje znw. o. is ontstaan uit ouder-nnl. cartabelle ‘klein geschrift, brochure, tractaatje’ < ital. scartabello < monnikslatijn *cartabulum, een afleiding van lat. charta, waarvoor zie: kaart.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† kattebel(letje) znw., vervormd uit ouder-nnl. cartabel(le) ‘klein geschrift, brochure, tractaatje’, dat uit it. (s)cartabello ‘boekje, register’, een afl. van lat. charta (zie kaart), is ontleend.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

kattebelletje o., uit It. cartabello = boekje, Sp. cartapel = waardeloos bescheid, van carta: z. kaart.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

kattebelletje (Italiaans (s)cartabello)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kattebelletje ‘kort briefje’ -> Indonesisch katabélece, kattabélletje ‘kort briefje’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kattebelletje kort briefje 1662 [WNT]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

1112. Een kattebelletje,

een klein briefje, een kort berichtje; 17de eeuw kartabel, it. scartabello, cartabello, schrijfboek, bundel papieren. Vgl.: De kartabellen, liedtjens, pampieren en geschriften, daar deze Rommelzoo is uit vergadertVoorrede van de Nieuwe Hofsche Rommelzoo, gedischt voor de laatdunkende Knip-rymers en Rymerzen, anno 1655.; Daghreg. Bat. 2, 422: Door de achteloosheyt vanden overleden coopman J.... int houden van sijne boecken, sijn boven diversche erreuren, niet als eenige cartabellen van rekeninge bevondenOntleend aan Ndl. Wdb. III, 1972.; Nav. LXI, 180: Zeecker cartebelleken van de meuble (anno 1624); bl. 186: Dat hij deselve specificatie houdende is voor puijre cartabella, dewijle deselve niet behoorlicken ende wettelicker wijs is gemaeckt (anno 1661); Bouman, 51: kattebel, klein briefje, kaartje; Het Volk, 29 Dec. 1913, p. 1 k. 4: ‘Het Katholieke Volk’ brengt het volgende kattebelletje; 18 April 1914, p. 5 k. 2: Toen ik dit kattebelletje doorgelezen had; 26 Mei 1914, p. 1 k. 2: In een kattebelletje van enkele regels maakt ‘De Bode’ Troelstra uit voor Paus en ons voor ‘Het Handelsblad’; J. Feith, Uit Piet's Vlegeljaren, 195: Een Hollandsch opstel was hem een kwelling, een kattebelletje van drie regels een marteling; Dievenp. 77; Peet, 180; Ndl. Wdb. III, 1971; enz.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal