Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kariatide - (vrouwenbeeld als zuil)

Etymologische (standaard)werken

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kariatide [vrouwenbeeld als zuil] {1733} < frans cariatide < latijn caryatides (mv.) < grieks karuatides, mv. van karuatis, genoemd naar het plaatsje Karuai op de Peloponnesus, met een Artemiscultus waarbij jonge meisjes dansen uitvoerden.

Thematische woordenboeken

E. Sanders (1995), Geoniemenwoordenboek, Amsterdam

kariatide (1733) gebeeldhouwde zuil in de vorm van een vrouw

Diep in de heuvels van de Peloponnesos, het grote schiereiland dat het zuidelijk deel van Griekenland vormt, ligt het dorpje Kariaí, dat in de oudheid Karyai heette. Het lag toen op de grens van Arcadië en Lakonië (Sparta). Karyai bezat een befaamde tempel, gewijd aan Artemis. Behalve de godin van de jacht was Artemis ook de godin die aan jonge meisjes schoonheid en gezondheid schonk. Op tempelfeesten in Karyai voerden meisjes — karyatides — bijzondere dansen uit ter ere van Artemis.
Aan het begin van de 5de eeuw v.Chr. brachten de oorlogen tussen de Grieken en de Perzen (zie marathon) Karyai in moeilijkheden; het koos namelijk partij voor de Perzen. Toen de Grieken uiteindelijk de strijd wonnen, wreekten zij zich op het verraderlijke Karyai. Volgens een door de Romeinse schrijver en bouwmeester Vitruvius (1ste eeuw v.Chr.) opgetekende overlevering zouden alle mannelijke inwoners van Karyai zijn gedood, en de vrouwen in slavernij weggevoerd. Ter herinnering aan die slavernij werd in de Griekse bouwkunst het motief geïntroduceerd van zuilen in de vorm van gebeeldhouwde vrouwenfiguren — symbolische lastdraagsters. Zulke figuren werden sedert ten minste de 4de eeuw v.Chr. kariatiden genoemd. Het beroemdste voorbeeld hiervan uit de oudheid zijn de zes kariatiden van de voorhal van het Erechtheion op de Akropolis in Athene (420-415 v.Chr.). Houding en kleding van deze figuren zouden zijn gemodelleerd naar die van de Artemisdanseressen uit Karyai.
Het verhaal van Vitruvius is vaak herhaald, maar doet onwaarschijnlijk aan. Zo dateert het idee om gebeeldhouwde menselijke figuren een architectonische functie te geven, van ver voor de Perzische oorlogen. Bovendien bestaat over een aantal zaken onzekerheid: werden die tempelfeesten in Karyai al zo vroeg gehouden? Heulde Karyai werkelijk met de Perzen, of wordt het verward met Karystos op Euboia, waarover min of meer hetzelfde wordt bericht? Zijn de gebeurtenissen uit de tijd van de Perzische oorlogen misschien verward met die van een eeuw later, toen Karyai afvallig werd van Sparta en met harde hand werd gecorrigeerd?
Hoe dit ook zij, zulke beelden heten tot op heden kariatiden. Dat komt doordat het handboek van Vitruvius over de antieke bouwkunst in de 15de en 16de eeuw de bijbel was van iedere architect. Het idee om mensenfiguren als decoratieve dragende elementen te gebruiken, sprak de renaissancebouwmeesters sterk aan. Een prachtig voorbeeld van kariatiden uit de moderne tijd is het viertal dat de beeldhouwer Artus Quellinus in 1652-1654 heeft gemaakt voor de vierschaar (rechtbank) in het Amsterdamse stadhuis — nu het Paleis op de Dam.

Engels caryatid (1563); Duits Karyatide; Frans cariatide (1547).

KARIATIDE: Hoogstraten Groot alg. hist. wdb. 2 (1733) 85 (Carie); Lübker & Erler Reallex. des klassischen Altertums (18917) 620; Grand Larousse ency. (1960) 671; Ency. Brit.15 II (1979) 603-604; Nuchelmans e.a. Wdb. der oudheid 2 (1979) 1612; Ziegler & Sontheimer (red.) Kleine Pauly 3 (1979) 139-140; Dauzat Dict. étym. (19932) 126; OED (19932).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kariatide vrouwenbeeld als zuil 1733 [Sanders 1995] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut