Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

karakter - (kenmerk, aard)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

karakter zn. ‘kenmerk, aard’
Mnl. caracter ‘magisch teken, talisman met magische tekens’ in sy gaf hem crude ende meesterye, caractere ende toverye‘ ze gaf hem kruiden, tovermiddelen, magische tekens en toverspreuken’ [1470-90; MNW-R], wie ... den duvel anroept of caracteren draecht of scrivet ‘wie ... de duivel aanroept of tovertekens bij zich draagt of opschrijft’ [1469; MNW-P]; vnnl. caracter ‘schriftteken’ in de Mallaysche tale ende caracteren [1598; WNT], Hebreeusche karacters [1610-19; WNT], ook nog ‘magische tekens’ in tooverpotten, caracters ende ander duyvelderyen [1624; WNT], dan ook (de) character ‘de hoedanigheid, de functie’ in Heer Ian Ysbrantsz. mette Caracter van Ambassadeur ‘de heer J.Y. in de functie van ambassadeur’ [1665; WNT]; nnl. (het) karakter ‘kenmerk, aard (van personen)’ in zyn zeldsaem karakter [1734; WNT], zo meesterlyk ..., als één onzer Toneelspeelers het karakter van gierige Gerrit weet te speelen [1764; WNT], 't ingebore caracter van de Prins [1781; WNT], ‘kenmerk (van zaken)’ in het karakter van dien tijd [1837; WNT].
Via Frans caractère en Latijn character ontleend aan Grieks kharaktḗr ‘kenmerk, eigenaardigheid, aard’, oorspr. ‘gestempeld teken (op munten)’, afleiding van kharássein ‘stempelen, inkrassen’, zonder duidelijke verdere Indo-Europese etymologie.
In het Latijn had het woord al de diverse concrete en abstracte betekenissen van het Grieks overgenomen. In het middeleeuws Latijn en het Oudfrans ontstond de betekenis ‘magisch teken’ en in het Middelfrans die van ‘schriftteken’ [1550; Rey]. De betekenis ‘hoedanigheid, stand, rang’ was in de 17e eeuw heel gewoon, maar kwam in het Frans nauwelijks voor en moet dus rechtstreeks uit het Latijn zijn overgenomen. De betekenis ‘kenmerk, aard (van personen en zaken)’ bestond ook al in de klassieke talen, maar werd pas in het Nieuwfrans zeer veel gebruikt en vandaar ook in het Nederlands vanaf de 18e eeuw. Karakter in de betekenis ‘schriftteken’ bleef bestaan voor niet-Latijnse tekens en wordt bovendien onder invloed van Engels character (o.a.) ‘schriftteken, letterteken’ sinds de jaren 1980 ook gebruikt in de context van digitale tekstbewerking.
karakteristiek bn. ‘kenmerkend’. Nnl. karakterstiek in de betekenis ‘karakters (van personen) beschrijvend’ in een geïsoleerde attestatie karakteristieke romans [1792; WNT], dan karakteristiek ‘kenmerkend’ in de gezigten van de boeren en boerinnen zijn zeer karakteristiek en sommige allerkrachtigst van uitdrukking [1808; WNT]. Via Frans caractéristique ontleend aan Grieks kharaktēristikós ‘kenmerkend, onderscheidend’, afleiding van kharaktḗr.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

karakter [aard, letter] {caracter [toverschrift, toverteken, letterteken] 1484; de betekenis ‘aard, kenmerk’ 1764} < oudfrans caracte, caractère [idem], waarna heroriëntatie op het lat. optrad < latijn character [merkteken, tatoeage] < grieks charaktèr [graveur, stempel, kenmerk, karakter], van charassein [scherpen, inkrassen, merken].

P.H. Schröder (1980), Van Aalmoes tot Zwijntjesjager, Baarn

karakter

Het Griekse werkwoord charasso betekent: kerven, insnijden, graveren. Character is dus: het ingegraveerde, het merkteken. Vandaar is het: een afgesproken, overeengekomen kenteken, in het bijzonder: een schrijfteken. Men spreekt nog van Hebreeuwse karakters voor: Hebreeuwse klanktekens. Ook in de zin van: toverformule komt het voor. Pas later wordt het woord in figuurlijke zin gebezigd voor: datgene waardoor iets onderscheiden wordt van iets anders. Dan wordt het ook op personen toegepast en wordt de betekenis: het geheel der geestelijke hoedanigheden van iemand. Maar ook in de zin van: rang, waardigheid komt het voor. Mevrouw Kegge in de Camera ‘had wel het voorkomen een weinigje verlegen te zijn met het karakter dat zij had op te houden’.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

karakter znw. o., laat-mnl. caracter (zelden) ‘toverschrift’ < mhd. karacter ‘toverteken, schriftteken’ < lat. character < gr. charaktḗr ‘stempel’ (afl. van charássein ‘inritsen’). Reeds bij Theophrastus c. 300 v. Chr. betekent charaktẽres ‘hoofdeigenschappen’, die dan weer opgenomen wordt in fra. caractère, waaruit de moderne betekenis van nnl. karakter, nhd. charakter in de 18de eeuw ontstaan is.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

karakter znw. o., later-mnl. (zeldzaam) caracter “tooverschrift” (ook ’t mv. caractere). Wsch. uit mhd. karacte(r) m. “id.”. De bet. “aard” van nhd. charakter m. en ndl. karakter (ook in andere talen) is veel jonger. Deze is wellicht onder fr. invloed opgekomen, ’t Woord gaat op gr.-lat. character terug.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

karakter o., uit Gr.-Lat. charaktēr = gegraveerd merk, van Gr. kharássein = krabben, graven.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

karakter ‘aard’ (Frans caractère); ‘computersymbool’ (Engels character); ‘toverschrift’ (Duits Charakter)

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Karakter (< Gr. χαρακτήρ; lett. graveerstift; < χαράσσειν = inkrassen. Vd. beeld; fig. eigen aard). Komt in deze fig. bet. voor, als men over het kwadratisch karakter, d.w.z. over het al dan niet kwadraatrest zijn, van een getal spreekt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

karakter ‘aard, kenmerk’ -> Indonesisch karakter ‘aard, kenmerk’; Negerhollands karaktee ‘aard, kenmerk’; Sranantongo karaktri ‘aard’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

karakter aard, kenmerk 1764 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut