Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kali - (chemische term)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

kalium zn. ‘scheikundig element (K)’
Nnl. kalium [1847; Kramers], daarnaast kali ‘kaliumcarbonaat, grondstof voor de productie van kalium’ [1856; WNT Supp. alkali]. In de geïsoleerde vindplaats Kali ‘plantenmateriaal waaruit potas wordt bereid’ [1608; Dodonaeus] is de betekenis niet ‘kalium’ of ‘kaliumcarbonaat’, maar ‘potas’, zie → alkali.
Ontleend aan Neolatijn kalium, in 1809 als naam voor het zuivere element voorgesteld door de Duitse scheikundige Ludwig Wilhelm Gilbert (1769-1824). Het is gevormd met het achtervoegsel -ium, zoals in de meeste wetenschappelijke elementnamen, bij het al in 1797 door de Duitse scheikundige Martin Heinrich Klaproth (1743-1817) voorgestelde woord kali ‘plantaardige potas’. Dit woord kali was gevormd op basis van alkali ‘potas’, een woord dat al bekend was bij de middeleeuwse theoloog Albertus Magnus (ca. 1200-1280), die zich ook met alchemie bezighield, en dat ontleend is aan Arabisch al-qalī ‘de potas uit zeewier’, letterlijk ‘het geroosterde’, en gevormd uit het lidwoord al en een zn. bij het werkwoord qalāj ‘roosteren, koken’, verwant met Hebreeuws qālāḥ ‘id.’, Aramees qelā́ ‘verbranden’, Akkadisch qalū ‘(ver)branden’.
Alkali of potas of soda (zie → soda) waren in het verleden handelsnamen voor een belangrijke grondstof met vele doeleinden. De naam hing in de praktijk wrsch. vooral af van de ingrediënten, de herkomst en het gebruiksdoel. De stof werd verkregen door het logen en drogen van verbrand organisch materiaal en werd bewaard in potten om het droog te houden. Vandaar de naam potas, samengesteld uit → pot 1 ‘vaatwerk’ en → as 2 ‘verbrandingsrest’, met als oudste attestaties: potasschen (mv.) [1447; MNW weedassche], potasch [1615; WNT]. Het woord potas is uit het Nederlands ontleend of via leenvertaling overgenomen in vele talen, bijv. Zweeds pottaska [1546; SAOB], Frans potasse [1577; Rey], Engels potash [1648; OED], Duits Pottasche [1716; Kluge21], Italiaans potassa, Russisch potáš [1667; van der Meulen 1959], Deens potaske, Fins potaska.
Tot in de 18e eeuw kende men geen verschil tussen soda (natriumcarbonaat, Na2CO3) en potas (kaliumcarbonaat, K2CO3). Klaproth maakte als eerste het chemische verschil tussen beide stoffen en noemde de minerale potas natron (zie → natrium) en de zuivere plantaardige potas kali. In Engeland bleef men de voorkeur geven aan de namen soda en potash. Toen de Britse scheikundige Sir Humphry Davy (1778-1829) in 1807 voor het eerst de elementen natrium en kalium isoleerde, noemde hij deze resp. sodium en potassium. Dit zijn tot op heden de gewone Engelse namen. Potassium is ontleend door de Romaanse en enkele andere talen, bijv. Spaans potasio, Frans potassium, Pools potas, Turks potasyum, Arabisch būtāsiyūm.
Lit.: Van der Sijs 1998, 140-146

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kali2 [chemische term] {1608} hetzelfde woord als alkali, maar dan geleend zonder ar. lidwoord.

Thematische woordenboeken

C.A. Backer (1936), Verklarend woordenboek van wetenschappelijke plantennamen

kali, - van Arab. qali (kaljun, kiljun), voor sodawinning gebezigde plantenasch. Tot aan het einde der achttiende eeuw was zulke asch de eenige sodabron. - Ook uit de asch van Salsŏla - L. [C. Linnaeus] werd vroeger soda gewonnen.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kali ‘kaliumzout’ -> Japans kari ‘kaliumzout’; Chinees † jiali ‘chemisch element’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kali kaliumzout 1583 [Dod. 82]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut