Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

kader - (omlijsting; groep leidinggevenden)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

kader zn. ‘omlijsting; groep leidinggevenden’
Nnl. kader ‘de gezamenlijke officieren en onderofficieren in een leger’ in recruteering van de caders der differente corpsen [1810; WNT recruteeren], ‘leidinggevenden binnen een organisatie, bedrijf, vereniging etc.’ in de lagere kaders van de N.S.B. [1945; WNT Aanv. W.A. I]; ook in de vaste verbinding binnen of in het kader van ‘binnen het domein van’ in gebeurtenissen, die niet onmiddellijk binnen dit kader vallen [1864; WNT]; als voorwerpsnaam cadre “schilderijlijst; ook allerlei versierselen aan deuren, enz.” [1824; Weiland], kader ‘rechthoekige omlijning’ [1881; WNT Supp. arabesk], BN ook ‘schilderij- of raamlijst’ [1901; WNT], kader ‘artikel in een kader’ [1984; van Dale].
In de verschillende betekenissen ontleend aan Frans cadre ‘domein’ in de verbinding dans le cadre de [1803; Rey], eerder o.a. al ‘de gezamenlijke officieren en onderofficieren’ [1796; Rey] en ‘rechthoekige omlijning of lijst’ [1690; Rey], in de 14e eeuw ontleend aan Italiaans quadro ‘vierkant’ [voor 1311; DEDLI], dat teruggaat op Latijn quadrus ‘vierkant’, zie → kwadraat.
De betekenis ‘leidinggevend (leger)personeel’ wordt verklaard door de verschuiving van ‘omkadering van een tabel’ naar ‘tabel’, zoals ook gebeurd is bij → lijst 2, waarna vervolgens een specifieke betekenis ‘namenlijst van officieren’ onstond.
In kranten, boeken en tijdschriften staat soms een apart stukje tekst binnen een omlijning, een zgn. kaderartikel, verkort tot kader, dat inmiddels niet noodzakelijk in een kader staat, maar vaak slechts wordt gekenmerkt door een afwijkend lettertype.
kaderen ww. (BN) ‘passen bij (een geheel)’. Nnl. kaderen ‘id.’ [1984; van Dale]. Leenvertaling van Frans cadrer ‘id.’, afleiding van cadre.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

kader [frame, lijst] {1816} < frans cadre [omlijsting] < italiaans quadro < latijn quadrum [vierkant], van quattuor [vier] (vgl. carré, carreau).

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

kader znw. o. ‘lijst, omlijsting’, vroeg-nnl. < fra. cadre ‘raam, lijst’ < lat. quadrum ‘vierkant’.

De militaire bet. is eveneens uit het fra. overgenomen, waar sedert de Revolutie 1796 het woord cadre het eerst in deze zin gebruikt werd.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

kader znw. o., nog niet bij Kil. Uit fr. cadre, eig. “raam, lijst” (< lat. quadrum “vierkant”).

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

kader o., uit Fr. cadre = raam, van Lat. quadrum = vierkant, een afleid. van quatuor = vier (z.d.w.).

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

kader: “lys, raamwerk”; (militêre) “kernorganisasie”; Ndl. (eers Nnl.) kader, soos Hd. kader en Eng. cadre uit Fr. cadre, “raam”, uit Lat. quadrum, “vierkant” (v. verder WAT).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

kader ‘frame, lijst’ -> Madoerees kadēr ‘frame, lijst’; Papiaments kader ‘frame, lijst’.

kader ‘militair kader’ -> Indonesisch kader ‘alle officieren en gegradueerden van een leger; kernleden van een politieke partij’; Javaans kadher ‘militair kader’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

kader frame, lijst 1816 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut