Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

journaal - (periodiek verslag van gebeurtenissen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

journaal 1 zn. ‘periodiek verslag van gebeurtenissen’
Vnnl. journal oft dachboeck [1562; Kil.], journael ‘register waarin de gebeurtenissen van dag tot dag worden opgetekend’ in boektitels: Journaal van voorgevallene saacken in Friesland van Bernard van Meroode, Cronijck Almanach ofte Journael,... van Ambrosius Germanicus [1585], vooral ook van een scheepsreis [1634; WNT Supp. aantekening]; nnl. journaal ‘vaktijdschrift’ [1790; WNT], ‘nieuwsblad, dagblad, krant’ [1842; WNT]; “weekoverzicht in de bioscoop” [1937; Koenen], “filmvertoning van nieuws en actualiteiten” [1948; van Dale Hwb.], “vertoning van nieuws en actualiteiten op televisie, radio en in de bioscoop” [1984; van Dale HN].
Ontleend aan Frans journal, met de volgende relevante betekenissen: ‘boek waarin men verslagen optekent’ [1319; Rey], ‘dagelijks gebedenboek’ [1371; Rey], ‘periodiek verslag van belangrijke wetenswaardigheden (binnen een vakgebied), vaktijdschrift’ [1625; Rey] (nu vervangen door revue), ‘dagelijks nieuwsblad, dagblad’ [1777; Rey], ‘dagelijkse nieuwsberichten op televisie’ [20e eeuw; Rey]. Het Franse woord is het zelfstandig gebruikte bn. journal ‘betreffende de dag, dagelijks’ [ca. 1119; Rey]. Dit bn. is wrsch. een afleiding van jour ‘dag’, Oudfrans ook jorn [ca. 980; Rey], uit Laatlatijn diurnum ‘dag’, de zelfstandig gebruikte onzijdige vorm van het klassiek-Latijnse bn. diūrnus ‘betreffende de dag, dagelijks’, afleiding van diēs ‘dag’, zie → dies en zie ook joviaal. Een andere mogelijkheid is dat journal ontwikkeld is uit de eveneens Laatlatijnse afleiding diurnalis ‘dagelijks’ van Laatlatijn diurnum ‘dag’.
Het Nederlandse woord heeft de bovenbeschreven Franse betekenisontwikkeling grotendeels gevolgd, maar de belangrijkste huidige Franse betekenis ‘dagblad’ is in het Nederlands nooit zeer gebruikelijk geweest, dit ten gunste van → gazet (BN), → krant (NN) en dagblad. Het Nederlandse woord journaal in de belangrijkste huidige betekenis ‘gesproken nieuwsberichten op televisie’ is ontstaan in een periode dat het Frans nauwelijks meer invloed had op de NN woordvoorraad en moet daarom voor het NN worden beschouwd als verkorting van samenstellingen, zoals daar waren filmjournaal, radiojournaal, bioscoopjournaal [resp. 1930, 1934, 1939; Groene Amsterdammer], televisiejournaal [1962; WNT Aanv. bioscoop]. Voor het BN geldt dit argument niet en daar geldt dus wel journaal ‘televisiejournaal’ < Frans journal (télévisé).

journaal 2 zn. ‘een der hoofdboeken van een boekhouding’
Vnnl. giornal ‘dagboek van alle afgewikkelde handelszaken’ in Ick sende U bij desen copye van U giornal van al de partijen die in U groot boexken noch moeten overgedragen sijn ‘ik zend u hierbij kopie van uw journaal van alle posten die nog naar uw grootboek overgedragen moeten worden’ [1585; De Bruijn-van der Helm 1992], t' journael ..., oft ... t' schuldtboeck [1602; WNT].
Hetzelfde woord als → journaal 1, in de oudste vindplaatsen rechtstreeks ontleend aan Italiaans giornale ‘id.’ [1494; de Bruijn 1992], later herontleend aan het Frans: livre journal [1543; TLF], dat het in deze specifieke betekenis ook heeft ontleend aan het Italiaans.
Het Italiaans boekhouden werd al eerder dan 1585 toegepast, in elk geval in de Zuidelijke Nederlanden; van de drukker Plantijn is bijvoorbeeld bekend dat hij al vanaf 1558 een Italiaanse boekhouding bijhield.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

journaal [nieuwsrubriek, dagregister] {1591} < frans journal [idem] < laat-latijn diurnalis [dagelijks], van latijn diurnus [idem] (vgl. jour).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

journaal (Frans journal); (het acht uur --) (vert. van Engels the eight o’clock news)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

journaal ‘dagboek, nieuwsrubriek’ -> Indonesisch jurnal ‘dagboek; logboek; boeking, post (in boekhouden)’; Javaans jornal, jurnal ‘dagboek’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

journaal dagboek, nieuwsrubriek 1591 [WNT vijand] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut