Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

jonk - (Chinees schip)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

jonk zn. ‘bepaald type vaartuig’
Vnnl. datter in soe groote menichte de cocos ... met geheele joncken vandaaen vervoert worden ‘dat de kokos in grote hoeveelheden met grote jonken afgevoerd wordt’ [1596; de Jonge II, 337], een Iunco, t' welck een Javaensch schip is [1598; WNT], de Joncken van Sina ‘de Chinese jonken’ [1619; WNT].
Ontleend, wrsch. via Portugees junco [1510; Delattre 1943, 43] en/of Maleis djong, aan Javaans djong ‘id.’.
Voor de Portugezen en de Nederlanders was dit woord een aanduiding van het standaardtype boot waarmee men in Zuidoost-Azië op zee voer. Via het Portugees of het Nederlands, en wellicht, gezien de Duitse en Engelse oude vormen, ook het Italiaans, is het woord ook ontleend door andere West-Europese talen: Italiaans giunco [1510; Friederici]; Duits Dschunke, eerder giuncho [16e eeuw; Pfeifer], Junke [17e eeuw; Pfeifer]; Engels junk [1613; OED], eerder giunche [1555; OED]; Frans jonque [1601; Rey], eerder joinct [1519; Delattre 1943, 43], junc [1521; Rey].
Lit.: H. Kern (1906), ‘Jonk’, in: TNTL 25, 160

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

jonk1 [Chinees schip] {1619} < maleis jung, javaans jung, overigens een woord dat in allerlei varianten in grote gebieden van Azië voorkomt.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

jonk eerst nnl. < jav. djong ‘groot vaartuig’ (H. Kern Ts. 25, 1906, 160). Uit het nnl. verder ne. junk, nhd. dschunke en fra. jonque, spa. port. junco.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

jonk znw. Nnl. uit jav. djong “een groot vaartuig” ontleend; fr. jonque zal wel niet de tusschenvorm zijn, maar veeleer uit het Ndl. komen.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

jonk. Het woord is ook in andere germ. (eng. junk, hd. dschunke v.) en rom. talen (fr. jonque, spa. port. junco) overgegaan, ten dele via het Ndl. Ndl. -k naar de occlusief in jav. djong.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

jonk v., uit Port. junco, van Mal. djoeng, Jav. djong.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetensckap en Kuns

jonk II: soort Oosterse skip; Ndl. (eers Nnl.) jonk uit Jav. djong en wsk. uit Nnl. weer Port. en Sp. junco, Hd. dschunke, Eng. junk en Fr. jonque.

N. van der Sijs (bezorger) (2003), Uit Oost en West. Verklaring van 1000 woorden uit Nederlands-Indië van P.J. Veth (1889), met aanvullingen van H. Kern en F.P.H. Prick van Wely (1910), Amsterdam. Gebaseerd op: Uit Oost en West. Verklaring van eenige uitheemsche woorden van P.J. Veth uit 1889, recensie van het werk van Veth door H. Kern in De Indische Gids van 1889, en ‘Etymologisch aanhangsel’ (p. 297-350) uit het Viertalig aanvullend Hulpwoordenboek voor Groot-Nederland van Prick van Wely uit 1910

jonk1 [vaartuig]. Jonk betekent volgens Van Dale: ‘een Chinees koopvaardij- en oorlogsschip van eenigszins plomp maaksel, gemeenlijk met drie masten en zeilen van biezen matten of vrij dik katoen.’ Men vindt dit woord terug in de meeste hedendaagse talen van Europa, bijvoorbeeld in het Spaans en Portugese junco, Italaans ionco, zonco, Frans jonque, Engels junk, enz. Algemeen wordt aangenomen dat het van Chinese oorsprong is. Zo zegt bijvoorbeeld Littré: ‘du Chinois Tschouen, bateau, vaisseau, prononcé à Canton chune, suivant l’orthographie Anglaise, c’est à dire en Français tchoun.’ Het bedoelde Chinese woord is, naar prof. Hoffman mij zei, tschuen.

Hoewel ik de Chinese oorsprong van dit woord niet betwisten wil, houd ik mij echter overtuigd dat het niet rechtstreeks uit het Chinees, maar uit het Arabisch of Perzisch in de talen van Europa is gekomen en daarom niet misplaatst was geweest in Dozy’s Oosterlingen en Glossaire. De vormen in die talen komen veel meer dan de Chinese met onze Europese overeen. De Arabische is djonk, door Freytag, I, p. 315, verklaard: ‘navis maximae molis in China’ [grootste Chinese schip]:25 de Perzische is djong of tjong, door Vullers, I, p. 533, verklaard door navis magna [groot schip]. Dat hiervan ook het Javaanse djong, het Maleise djoeng of ĕdjoeng afstammen, springt in het oog. Dat het woord tot in de Aroe-eilanden is doorgedrongen, leert ons Wallace, Insulinde, I, p. 269.

Het woord jonk heeft voor het overige in Nederlands-Indië nog een tweede, geheel verschillende betekenis. Het is namelijk ook de naam van een Javaanse landmaat die gelijk is aan vier bouws. In deze zin is jonk het Javaanse djoeng, dat anders ook ‘been’ betekent, evenals bahoe, waaruit ons bouw is ontstaan, ‘schouder’ betekent. [V]

jonk2 [vaartuig]. Ofschoon het ons niet gelukt is de oorsprong van dit woord op te sporen, voelen wij enige twijfel omtrent de Chinese herkomst, zoals trouwens ook Veth daarvan niet volkomen overtuigd is. De reden van onze twijfel is dat de Maleis-Polynesische volken nooit iets inzake scheepvaart van de Chinezen hebben hoeven leren. Het Javaanse djong komt herhaaldelijk in oude geschriften, in dichtwerken van de dertiende eeuw of vroeger reeds voor; bijvoorbeeld in het Oudjavaanse gedicht ‘Bhoma-kâwya’, p. 27 en 226; ‘Sutasoma’ fol. 114 en 194. Nooit heeft het daar betrekking op Chinese schepen. Het Tagalog heeft dauóng, wat ‘een groot schip’ aanduidt. Kortom, djong is evenmin Chinees als mandarijn of Joosje. Wat is het dan? Vermoedelijk Maleis-Polynesisch. Het Bisaya heeft adyong, soort van vaartuig (maar niet Chinees); uit de vorm moet men opmaken dat dit aan het Maleise adjong is ontleend. [K]

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

jonk ‘Chinees schip’ -> Engels junk ‘Chinees schip’; Deens junke, djunke ‘Chinees schip’ (uit Nederlands of Engels); Noors djunke ‘Chinees schip’ (uit Nederlands of Engels); Zweeds djonk ‘Chinees schip’; Fins djonki ‘Chinees schip’ ; Frans jonque ‘zeilschip uit het Verre Oosten’; Pools dźonka ‘Chinees schip’ (uit Nederlands of Duits); Lets džonka ‘zeilschip uit het Verre Oosten’ (uit Nederlands of Engels); Litouws džonka ‘Chinees schip’ (uit Nederlands of Engels); Maltees ġank ‘Chinees schip’ ; Esperanto ĵonko ‘Chinees zeilschip’ .

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

jonk Chinees schip 1596 [De Jonge II, 337] <Indonesisch

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut