Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

jazz - (bepaalde muziekstijl)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

jazz zn. ‘bepaalde muziekstijl’
Nnl. eerst in de samenstelling jazzmuzikant [1912; WNT Aanv.], dan jazz ‘bepaalde dans’ [1919; Groene Amsterdammer], ‘bepaalde muziekstijl’ [1926; WNT Aanv.], ook in jazz-band [1921; Groene Amsterdammer] en jazz-orkest [1926; WNT Aanv.].
Ontleend aan Amerikaans-Engels jazz ‘bepaalde dansstijl’ [1909; OED], maar algauw ook ‘de daarbij behorende muziekstijl’. Verdere herkomst onzeker. Jazz heeft zijn wortels in de zwarte bevolking van de VS en daarom wordt algemeen aangenomen dat de oorsprong van het woord in West-Afrikaanse talen moet liggen; men noemt daarbij enkele werkwoorden die min of meer met jazz in klank overeenkomen en die betekenissen hebben als ‘doen dansen’, ‘buiten zichzelf raken’ en ‘zeer beweeglijk zijn’. Overtuigender is de etymologie van Rigter (1991), die de oorsprong van het woord in het Frans zoekt. De Amerikaanse staat Louisiana, met de hoofdstad New Orleans, de bakermat van de jazz, was tot 1803 Frans; het Frans heeft ook daarna nog lange tijd een rol van betekenis gespeeld, en onder de zwarte slavenbevolking ontstonden gecreoliseerde varianten ervan. Rigter veronderstelt daarom dat jazz is ontstaan uit Frans chasse ‘jacht’, waarbij hij het betekeniselement ‘opjagen, voor zich uit duwen’ verbindt met de typische opzwepende ritmiek van de oorspronkelijke zwarte jazz van New Orleans. Bijbetekenissen van het Franse woord, waaronder seksuele als ‘paringsdrift’, vind men ook al terug in de vroegste attestaties van Engels jazz, eerst ook wel jass.
Lit.: B. Rigter (1991), ‘Light on the Dark Etymology of JAZZ in the Oxford English Dictionary’, in: I.M. Tieken e.a. (red.), Language: usage and description; studies presented to N.E. Osselton on the occasion of his retirement, Amsterdam

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

jazz [moderne dansmuziek] {1901-1925} < negerengels van New Orleans jazz, etymologie onbekend.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

jazz znw. m. ‘moderne dansmuziek’ < amerik. jazz ‘negermuziek’ (sedert 1918), uit het negeramerikaans.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

† jazz (-band, -muziek)znw. Internationaal woord, in het 2e decennium van de 20e eeuw van Noord-Amerika uit verbreid. Het geldt voor de eigennaam van een neger, die in deze soort muziek een grote virtuositeit bezat.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

jazz s.nw.
(Dans)musiek van Afro-Amer. oorsprong, gekenmerk deur dinamiese, gesinkopeerde ritme en veral uitgevoer deur slag- en blaasinstrumente, klavier en kitaar.
Uit Amer.Eng. jazz (1909).
Ndl. jazz (1912).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

jazz (Engels jazz)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

jazz ‘moderne muziek met sterk improvisatie-element’ -> Indonesisch jazz ‘moderne muziek met sterk improvisatie-element’ (uit Nederlands of Engels); Makassaars jês, jêsé ‘moderne muziek met sterk improvisatie-element’ (uit Nederlands of Engels).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

jazz moderne muziek met sterk improvisatie-element 1912 [Toll.] <Engels

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut