Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

inwendig - (intern, innerlijk)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

inwendig bn. ‘intern, innerlijk’
Mnl. inwendech ‘betreffende het gemoed, de innerlijke mens’ in gracie der inwendeger suetechheit ‘de genade van de innerlijke lieflijkheid’ [1276-1300; CG II, Kerst.], die inwendeghe oeghen ‘de ogen van de geest’ [1380-1400; MNW-P], naden inwendegen mensce ‘naar de innerlijke mens’ [1384-95; MNW-P]; vnnl. inwendig ‘in het lichaam aanwezig’ [1624; WNT], in de vaste verbinding de inwendige mens eerst nog ‘het innerlijke wezen’ [1637; Statenbijbel, Efeziërs 3:16], inwendige delen ‘onderdelen’ [1667; WNT]; nnl. de inwendige mens ‘het inwendige van het lichaam’ in zoodra hij ... den in- en uitwendigen mensch een weinig door koffij, broodjes en gloeijende steenkolen verkwikt had [1844; WNT uitwendig], vaak in de vaste verbinding den inwendigen mensch versterken ‘de maag vullen’ [1894; Wolters NE].
Leenvertaling van Latijn intrōrsus ‘inwendig, van binnen’, verkorting van intrō vorsus ‘id.’, uit intrō- ‘naar binnen’, zie → introduceren, en vorsus ‘gewend, gekeerd’, de Vroeglatijnse vorm van het verl.deelw. van vertere ‘keren, wenden’, verwant met → worden. De term komt vooral voor in de middeleeuwse mystieke literatuur.
Mnd. inwendich ‘innerlijk’.
Oorspr. had de betekenis van inwendig vooral betrekking op het innerlijke, geestelijke wezen van de mens; in het Vroegnieuwnederlands begint de betekenis te verschuiven naar een meer lichamelijke en vervolgens ook strikt ruimtelijke betekenis. In de geestelijke betekenis wordt nog → innerlijk gebruikt en zie voor een 20e-eeuws neologisme ook → introvert.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

inwendig [van binnen zittend] {inwendich 1276-1300} vooral in mystieke literatuur, wel < middelhoogduits inwendecliche.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

inwendig bnw., mnl. inwendich (vooral in mystieke teksten) < mhd. bijw. inwendecliche. — Het 2de lid is een afl. van wenden (vgl. lat. introrsus < introversus).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

inwendig bnw. Sedert het Mnl. Mhd. Mnd. Het mnl. gebruik speciaal in mystieke teksten wijst op ontl. uit het Hd. Het tweede lid hoort bij wenden: vgl. voor de bet. lat. introrsus < intrôversus, -vorsus. Vgl. uitwendig.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

inwendig bijv., uit Hgd. id., uitbreiding met -ig van Mhd. innewende zooveel als naar binnen gekeerd; z. noodwendig.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

inwendig (vert. van Latijn interior of Duits inwendig)

T. Pluim (1911), Keur van Nederlandsche woordafleidingen, Purmerend

Inwendig, van in-wende, en wende bet.: gewend, gericht naar; alzoo: naar binnen gericht; vgl. uitwendig.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

inwendig ‘van binnen zittend’ -> Deens indvendig ‘van binnen zittend’ (uit Nederlands of (Neder- of Hoog-)Duits); Noors innvendig ‘van binnen zittend’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds invändig ‘van binnen zittend’ (uit Nederlands of Nederduits); Negerhollands inwendig ‘van binnen uit’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

inwendig van binnen zittend 1276-1300 [CG Kerst.] <Duits

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut