Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

instantie - (elke van een reeks (gerechtelijke) acties; autoriteit, (overheids)instelling)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

instantie zn. ‘elke van een reeks (gerechtelijke) acties; autoriteit, (overheids)instelling’
Mnl. instancie ‘rechtsgang’ in in den costen van deser instancie ‘(bijdragen) in de kosten van deze rechtszaak’ [1472; MNHWS]; vnnl. instancie ‘dringend verzoek, aansporing’ [1527; MNHWS], instantie ‘rechtsgang, rechtsvervolging’ in wordt de instantie extinct ‘wordt de rechtsvervolging opgeheven’ [1549; Stall.], partije, die in d'eerste instantie t'vonnisse t'sijnen voordeele geobtineert heeft ‘de partij voor wie in de eerste rechtsgang het vonnis voordelig is uitgepakt’ [1582; WNT]; nnl. ook in eerste instantie ‘als eerste maatregel, denkstap etc.’ [1875; WNT vermiezeld], instanties ‘de lichamen waarbij men in beroep kan gaan’ [1937; ter Laan] en algemener instantie ‘instelling, orgaan, afdeling, autoriteit’ in besturende, officiële, wettelijke, regelende, rechtsprekende instanties, de verantwoordelijke instantie etc. [1950; Jansonius].
In de verschillende betekenissen ontleend aan Frans instance ‘autoriteit, overheidsinstelling’ [1938; Rey], ‘gerecht, rechtbank’ [1890; Rey], eerder al ‘rechtsvervolging’ [1370-72; Rey] en ‘dringend verzoek’ [1240; Rey], ontleend aan Latijn īnstantia ‘aanhoudende ijver; dringend verzoek’, afleiding van het bn. īnstāns ‘dringend’, het teg.deelw. van īnstāre ‘op iets staan, aandringen, dreigen’, gevormd uit → in- 3 ‘in-’ en stāre ‘staan’, zie → staan.
Instantie was oorspr. een juridische term: de twee of meer instanties, vroeger instantiën, van de westerse rechtssystemen zijn de verschillende niveaus waarop men een gerechtelijke procedure in gang kan zetten. Uit deze betekenis ontstond in het Frans bij overdracht de betekenis ‘de gerechtelijke instelling die op zo'n bepaald niveau opereert’ en daaruit weer algemener ‘gezaghebbende instelling, overheidsinstelling’. Deze laatste betekenis nam het Nederlands in de eerste helft van de 20e eeuw over, mogelijk via Duits Instanz, omdat ontlening aan het Frans in die periode niet gebruikelijk was. In het Engels is deze betekenis onbekend en heeft instance een ontwikkeling ondergaan van ‘(dringend) verzoek’ naar ‘geval, voorbeeld’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

instantie [rechtbank, college] {instantie, instancie [aansporing, verzoek, vordering, rechtsgang] 1472} < latijn instantia [aandrang, onmiddellijke nabijheid, in me. lat. ook praktijk, voorbeeld, rechtsgang], van instare [staan op] (teg. deelw. instans, 2e nv. instantis) (vgl. instantané).

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

instantie znw., sedert Kil. Uit fr. instance (lat. instantia).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

instantie ‘overheidsorgaan’ -> Indonesisch instansi ‘overheidsorgaan’; Menadonees instansi ‘overheidsorgaan’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

instantie rechtsgang 1472 [HWS] <Latijn

instantie overheidsorgaan 1961 [GVD] <Latijn

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut