Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

inductie - (redeneren van het bijzondere naar het algemene)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

induceren ww. ‘door redenering afleiden; teweegbrengen’
Vnnl. induceren ‘binnenleiden, wijs maken’ [1553; van den Werve], ‘overreden’ [1577; WNT]; nnl. ‘gevolg trekken, afleiden’ [1847; Kramers], ‘teweegbrengen, opwekken’ [1887; WNT].
Ontleend aan Latijn indūcere ‘binnenleiden’, gevormd uit → in- 3 ‘in’ en dūcere ‘leiden’, zie → conducteur.
Het Latijnse woord had diverse specifieke afgeleide betekenissen, waaronder ‘verleiden’, dat in het Franse equivalent induire o.a. leidde tot ‘(iemand) bewegen tot, overreden’, en zo ook in de Vroegnieuwnederlandse ambtelijke taal bij induceren. Een in het middeleeuws Latijn ontwikkelde betekenis ‘concluderen’ [ca. 1300; Rey] staat aan de basis van de filosofische betekenis ‘algemene conclusies trekken uit afzonderlijke waarheden of waarnemingen’. In het Nederlands is het werkwoord niet algemeen en blijft het beperkt tot de vaktaal van o.a. natuurkundigen (elektrotechnici etc.), medici en filosofen. In de natuurkunde is induceren o.a. ‘een elektrische stroom opwekken’; in de medische vaktaal is induceren ‘opwekken, teweegbrengen, doen ontstaan (bijv. van reacties in een lichaam)’, een in de 20e eeuw aan het Engelse werkwoord induce ontleende betekenis.
inductie zn. ‘het induceren’. Mnl. inducie ‘respijt, uitstel’ [1472; Stall.]; vnnl. inducie ‘respijt, uitstel’ [1548; Stall.], inductie ‘id.’ [1578; Stall.], ‘overreding, aansporing’ in deur inductie van vele en diversche gheestelicke persoonen [1592; WNT], inductie ‘id.’ [1650; Hofman], inductie “bewegende bewijs-reden, dringend-besluyt” [1654; Meijer], een betekenis die Meijer in zijn volgende druk naar inductio onder de kunstwoorden verplaatst, een aanwijzing dat het woord dan nog voornamelijk tot de (filosofische) vaktaal behoort; nnl. inductie, inductio ‘besluit, gevolgtrekking’ [1824; Weiland]. Ontleend, misschien via Frans induction, aan Latijn inductiō ‘het binnenleiden’ bij het werkwoord indūcere. In de natuurkunde is inductie o.a. ‘het opwekken van een elektrische stroom door middel van een veranderlijk magnetisch veld’; door een van de vele praktische toepassingen hiervan, de inductiekookplaat, raakte het woord algemeen bekend.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

inductie [redeneren van het bijzondere naar het algemene] {induc(t)ie [aansporing, overreding] 1472} < frans induction [idem] < latijn inductionem, 4e nv. van inductio [het binnenleiden, het invoeren], van inducere (verl. deelw. inductum) [invoeren], van in [in] + ducere [voeren, leiden].

Thematische woordenboeken

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Inductie (Lat. indúctio = het inbrengen, heenleiden; indúcere = invoeren, heenleiden; < → in- (1), + dúcere = voeren, leiden). Beïnvloeding van naburige lichamen door andere electrisch geladen of magnetische lichamen, of door electrische stromen.

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Inductie (< Lat. inductio; inducere = brengen naar). In de logica is inductie de redeneermethode, waarbij men uit een aantal bijzondere gevallen tot een algemene stelling besluit (< Gr. ἐπαγωγή; < ἐπάγειν = brengen naar). De wiskunde kent als bewijsmethode de volledige inductie voor stellingen, die betrekking hebben op een natuurlijk getal. De hiervoor ook gebruikte naam Bernoulliaans bewijs is afkomstig van het veelvuldig gebruik der methode bij Jacob Bernoulli (1654–1705); er is echter geen reden zijn naam er in het bijzonder aan te verbinden, daar zij o.a. reeds bij Pascal (1627– 1662 )voorkomt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

inductie ‘redeneren van het bijzondere naar het algemene’ -> Indonesisch induksi ‘redeneren van het bijzondere naar het algemene’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

inductie redeneren van het bijzondere naar het algemene 1863 [WNT] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut