Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

illustreren - (toelichten; met afbeeldingen verduidelijken)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

illustreren ww. ‘toelichten; met afbeeldingen verduidelijken’
Mnl. in de vorm lustreren ‘versieren’ [15e eeuw; MNW sacramentshuus]; vnnl. illustreren ‘verlichten’ in sal den wijngaerd best profiteren, daer hem den schoonen dach mach illustreren ‘zal de wijngaard er het meest van profiteren als de schone dag hem verlicht’ [1548; WNT weerschijn]; ook ‘bekend maken, beroemen’ [1553; van den Werve]; pas nnl. illustreren ‘versieren, opluisteren, i.h.b. boeken met platen etc.’ [1847; Kramers] en ‘toelichten, verduidelijken’ in eene mededeling ... moge dit illustreeren [1892; WNT confidentieel].
Al dan niet via Frans illustrer ‘verlichten’ [ca. 1350; FEW], ‘een boek met platen versieren’ [1825; Rey], ontleend aan Latijn illūstrāre ‘licht werpen op, openbaren, verduidelijken, verfraaien, verheerlijken’, gevormd uit → in- 3 ‘in-’ en het lūstrāre ‘verlichten’, zie → luister. Afleiding van het Latijnse homoniem lūstrāre ‘reinigen’ (EDale) is zeer onwaarschijnlijk.
De betekenis ‘een boek met platen versieren’ heeft het Frans ontleend aan Engels illustrate ‘id.’ [17e eeuw; OED].
illustratie zn. ‘het illustreren; afbeelding ter verduidelijking’. Vnnl. illustratie ‘verlichting’ [1553; van den Werve], ‘verlichting, doorschijning’ [1650; Hofman]; nnl. illustratie ‘geïllustreerd tijdschrift’, bijv. in de titel van het weekblad De Hollandsche Illustratie [1864], ‘verduidelijking, voorbeeld’ in praktijk, als illustratie van theoretisch onderwijs [1872; WNT conciliatie], een illustratie der Academie ‘een sieraad van de Academie’ [1881; WNT vergrijzen], illustratie ‘afbeelding’ [1898; WNT typographie]. Al dan niet via Frans illustration ‘verlichting’ [14e eeuw; Rey] ontleend aan Laatlatijn illustratio (genitief illustrationis), afgeleid van klassiek Latijn illūstrāre. De latere betekenis ‘afbeelding’ is, gezien het moment van ontlening, wrsch. via het Frans, overgenomen uit het Engels, waar illustration [14e eeuw; OED], eveneens aan het Latijn ontleend, zich ontwikkelde van ‘voorbeeld’ aan het einde van de 16e eeuw tot ‘plaat, afbeelding’ [1817; OED]. De betekenis ‘tijdschrift met plaatjes’, in het Nederlands verouderd na de jaren 1950, bestaat in meer talen, bijv. Frans illustré en Duits Illustrierte.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

illustreren [met afbeeldingen voorzien, toelichten] {1548} < frans illustrer < latijn illustrare [verlichten, aanschouwelijk maken, glans verlenen], van in [tot, naar] + lustrare [reinigen, rondgaan (ook ritueel)]. Doordat zon en maan ook rondgaan én verlichten, ontstaat ook de betekenis ‘verlichten’ (vgl. lustrum).

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

illustreren (Frans illustrer)
Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

illustreren met afbeeldingen voorzien, toelichten 1548 [WNT vatten] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut