Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

ijk - (het ijken; ijkmerk)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

ijken ww. ‘betrouwbaar maken van een meetinstrument of maat’
Mnl. iken ‘ijken’ in doe men die vate ykede ‘toen men de vaten ijkte’ [1285; CG I, 1018]; vnnl. geijecte maten [1558; Stall. II, 2], ijcken, iecken [1599; Kil.].
Oude ontlening aan Latijn aequāre ‘gelijkmaken’, met Latijn /ē/ > Nederlands /ī/ zoals in → pijn; aequāre is een afleiding van aequus ‘gelijk’, zie → egaal. De oorspronkelijke betekenis was dus ‘de hoeveelheid (van een bepaald goed) gelijkmaken aan de basismaat (van gewicht of inhoud)’. Waarschijnlijk als term in de wijncultuur en -handel in het West-Germaans verspreid.
Mnd. īken; mhd. īchen (nhd. eichen); daarnaast het zn. mhd. īche.
ijk zn. ‘handeling van ijken; waarmerk op meetinstrumenten’. Mnl. ijke ‘(ijk)maat’ (v.) in metter rechten ijken ‘met de juiste maat’ [1401; MNW]; vnnl. ijcke, ook ‘waarmerk op meetinstrument’ [1599; Kil.]. Afleiding van het werkwoord. Mnl. ijke (vrouwelijk) ‘(ijk)maat’ is mogelijk al een West-Germaanse afleiding en in het Nieuwnederlands samengevallen met een latere afleiding ijk (mannelijk) ‘handeling van het ijken’, van het ww. ijken.
Lit.: Frings 1966, 155

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2007), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Supplement, Stellenbosch

2yk s.nw.
Amptelike merk of stempel op mate en gewigte.
Uit Ndl. ijk (al Mnl.), 'n afleiding van die ww. ijken 'yk' (sien 1yk).
D. Eiche.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

yk: s.nw. en ww., merkteken ten bewyse dat mate en gewigte aan d. eise voldoen; (as ww.) aanbring v. sodanige teken; Ndl. ijk en ijken (Mnl. īke en īken), Hd. eiche en eichen, vroeë ontln. aan Lat. aequāre, “gelykmaak” (verb. m. Lat. aequus, “gelyk”, vgl. Eng. equal); in Ndl./Afr. gedift. i(e) uit ē uit ae.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut