Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

hyperbool - (kegelsnede; stijlfiguur)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

hyperbool zn. ‘kegelsnede; stijlfiguur’
Vnnl. hyperbole ‘kegelsnede’ en ‘overdrijving als stijlfiguur’ [beide 1654; Meijer onder kunstwoorden]; nnl. hyperbola ‘kegelsnede’ [1772; WNT rechthoek], dan de vorm hyperbool ‘kegelsnede’ [midden 19e eeuw; WNT top I], ‘stijlfiguur’ [1883; WNT rhetorisch].
Ontleend aan Neolatijn hyperbola ‘kegelsnede’, een term die in de 16e eeuw is geherintroduceerd bij het beschrijven van planeetbewegingen; op basis van Grieks huperbolḗ ‘overwicht, overmaat, overdrijving’, gevormd uit huper- ‘over, voorbij’, zie → hyper-, en de stam van bállein ‘werpen, draaien, zwenken’, zie → bal 2 ‘danspartij’, dus met een oorspr. letterlijke betekenis ‘het verder kunnen gooien (dan een ander), grotere kracht’.
De geometrische betekenis was in de 3e eeuw voor Chr. reeds aan het woord gegeven door de Griekse geleerde Apollonius van Perga in een verhandeling over kegelsneden, zie → ellips 1.
Als retorische stijlfiguur van overdrijving is het woord ontleend via klassiek Latijn hyperbolē ‘overdrijving’, wat verklaart waarom de Nederlandse vorm nooit uitgaat op -a; in het Engels bestaat onderscheid tussen hyperbola ‘kegelsnede’ en hyperbole ‘stijlfiguur’.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

hyperbool [overdrijving, kegelsnede] {hyperbole 1669} < frans hyperbole < latijn hyperbole < grieks huperbolè [het verder gooien dan een ander, de gewone maat overtreffen, overdrijving, overdreven uitdrukking, kegelsnede], van huperballein [over iets heengaan, passeren, overtreffen, buitensporig zijn], van huper (vgl. hyper-) + ballein [werpen, treffen].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

hyperbool v. ‘naam van kegelsnede; overdreven uitdrukking’ < gr. huperbolḗ ‘overdrijving’.

Thematische woordenboeken

P.H. van Laer (1964), Vreemde woorden in de sterrenkunde, 2e druk, Groningen

Hyperbool (= Lat. hypérbole = Gr. ὑπερβολή (hyperbolè) = overdrijving; naam van een bepaalde kegelsnede; < ὑπερβάλλειν (hyperballein) = overtreffen). In moderne taal: die kegelsnede waarvoor de topvergelijking geldt y2 = 2px + p/a x2 (p = b2/a); die kegelsnede dus waarvoor (bij deze ligging ten opzichte van het assenstelsel) het vierkant op de ordinaat van een punt groter is dan de rechthoek met de orthia (of latus rectum = 2p) en de abscis van dat punt als zijden (y2 > 2px) → parabool.

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Hyper- (< Gr. ὑπέρ, voorzetsel, dat in samenstellingen het bovenmatige of overtreffende aanduidt).

Hyperbool (< Gr. ὑπερβολή; < περβάλλειν = er buiten uitgaan). Lett. Het er buiten steken. In de Griekse wiskunde gebruikt voor hyperbolische aanpassing of → applicatie. Vd. bij Apollonios (3e eeuw v. Chr.) naam voor de snede van den stomphoekigen kegel (→ amblytome), die de eigenschap bezit, dat het vierkant op de ordinaat hyperbolisch is aan te passen aan de z.g. orthia (p=2b2/a) met een exces van zijdenverhouding p : 2a.

T. Pluim (1922), Wetenswaardig allerlei: bijdragen tot algemeene kennis voor studeerenden bijeenverzameld door T. Pluim, Groningen

Hyperbool (Gr. huper = er overheen, ballein = werpen) noemt men in de stijlleer de figuur der overdrijving, bijv. de heele stad weet het al; het bloed vloeide bij stroomen.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

hyperbool ‘overdrijving; kegelsnede’ -> Indonesisch hiperbol(a) ‘overdrijving; kegelsnede’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

hyperbool kegelsnede 1605 [WNT kegelsnede] <Frans

hyperbool overdrijving 1669 [MEY] <Frans

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut