Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

hyper- - (bovenmatig)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

hyper- voorv. ‘bovenmatig’
Oorspr. is dit het Griekse voorvoegsel en bijwoord huper-, hupér ‘over, voorbij, bovenmatig’, verwant met → over en → super(-).
In het klassiek Grieks komt dit voorvoegsel vooral voor in combinatie met werkwoorden; in de moderne talen is daar nauwelijks iets van overgeleverd, de belangrijkste uitzondering is → hyperbool. Productief werd het voorvoegsel in de westerse talen vanaf de 17e eeuw bij het vormen van wetenschappelijke neologismen. Eerst gebeurde dat alleen in combinatie met andere Griekse woordelementen, zoals in hyperidololatria “overafghodendienst”, hyperphysicus “overnatuurlijk” [1658; Meijer], later ook met andere of zelfs inheemse woorden, in het Nederlands bijv. in hypermodern [1908; WNT], hypergevoelig [1927; WNT transponeeren], hyperprincipieel [1939; WNT vegetarisch]. Er lijkt een tendens te zijn dit voorvoegsel te beschouwen als superlatief bij super-.
hyper bn. ‘opgewonden’. Nnl. hyper ‘id.’ [1992; van Dale]. Verkorting van hyperactief, hypernerveus e.d. met het gemeenschappelijke betekeniselement van deze woorden. Dezelfde korte vorm treedt ook op in het Amerikaans-Engels [1942; OED] en er kan dus ook sprake zijn van ontlening. Het woord treedt met afwijkende spelling ook al op in de naam van de stripfiguur Hiep Hieper, partner van Bul Super, bij Marten Toonder (Panda, 1944).

hyper- voorv. ‘bovenmatig’
Oorspr. is dit het Griekse voorvoegsel en bijwoord huper-, hupér ‘over, voorbij, bovenmatig’, verwant met → over en → super(-).
In het klassiek Grieks komt dit voorvoegsel vooral voor in combinatie met werkwoorden; in de moderne talen is daar nauwelijks iets van overgeleverd, de belangrijkste uitzondering is → hyperbool. Productief werd het voorvoegsel in de westerse talen vanaf de 17e eeuw bij het vormen van wetenschappelijke neologismen. Eerst gebeurde dat alleen in combinatie met andere Griekse woordelementen, zoals in hyperidololatria “overafghodendienst”, hyperphysicus “overnatuurlijk” [1658; Meijer], later ook met andere of zelfs inheemse woorden, in het Nederlands bijv. in hypermodern [1908; WNT], hypergevoelig [1927; WNT transponeeren], hyperprincipieel [1939; WNT vegetarisch]. Er lijkt een tendens te zijn dit voorvoegsel te beschouwen als superlatief bij super-.
hyper bn. ‘opgewonden’. Nnl. hyper ‘id.’ [1992; van Dale]. Verkorting van hyperactief, hypernerveus e.d. met het gemeenschappelijke betekeniselement van deze woorden. Dezelfde korte vorm treedt ook op in het Amerikaans-Engels [1942; OED] en er kan dus ook sprake zijn van ontlening. Het woord treedt met afwijkende spelling ook al op in de naam van de stripfiguur Hiep Hieper, partner van Bul Super, bij Marten Toonder (Panda, 1944).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

hyper- [versterkend voorvoegsel] {in bv. hyperrealisme 1984, vgl. hyperbole [overdrijving] 1669} < grieks huper [een bepaalde grens te boven gaand], verwant met latijn super.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

hyper- (Grieks huper-)

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

Hyper- (= Gr. ὑπέρ (hyper) = boven; in samenstellingen: boven de gewone maat). Eerste lid in samenstellingen met de betekenis: overtreffend, om een overmaat, hogeren graad, of hoger gehalte van iets aan te geven; b.v. bij namen van chemische verbindingen.

E.J. Dijksterhuis (1939), Vreemde woorden in de wiskunde

Hyper- (< Gr. ὑπέρ, voorzetsel, dat in samenstellingen het bovenmatige of overtreffende aanduidt).

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut