Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

hort - (stoot)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

hort 1 zn. ‘korte ruk, stoot’
Mnl. hort, hurt ‘ruk, stoot’, in menegen hurd, menege steke ‘vele kneuzingen (= letsel door stoten) en steekwonden’ [1300-50; MNW-R], hort ‘stoot’ [1315-35; MNW-R]; eerder al het werkwoord horten, zie onder. In de moderne taal nog vooral in de vaste verbinding met horten en stoten, vnnl. met stooten en met horten [1624; WNT].
Ontleend aan Oudfrans hurt ‘stoot (tegen iemand in een gevecht)’ [1120; Rey] (Nieuwfrans heurt), waarvan de verdere herkomst onzeker is. De aangeblazen h kan wijzen op Frankische oorsprong; men construeert wel Frankisch *hūrt ‘stormram’ op grond van Oudnoords hrūtr ‘(storm)ram’. De ruime verspreiding in het Romaanse taalgebied (Provençaals (h)urtar, Catalaans (ah)urtar, Italiaans urtare) wijst echter eerder in de richting van het Latijn. Guiraud neemt een grondvorm *uritare ‘stoten als een bizon’ aan, dat een afleiding zou zijn van Latijn ūrus ‘bizon’ (Frans huron); dit wordt gesteund door Franse dialectvormen als hourer en se heurer ‘met de koppen tegen elkaar stoten’ en de h- is dan van expressieve oorsprong. Een derde mogelijkheid (Verc.) is ontlening aan een Keltisch woord; het Welsh heeft bijv. hwrdd ‘stoot’.
Al deze verklaringen zijn onzeker. Misschien is hort gewoon een expressief klankwoord zoals bijv. ook hap, hola en → hoera.
Eveneens aan het Frans ontleend zijn: nnd. hurten ‘stoten’ ; mhd. hurt(e) ‘stoot’ (waaruit nhd. alleen het bn. hurtig ‘vlug, snel’); me. hurten ‘stoten, beschadigen’, hurt (zn.) ‘wond’ (ne. hurt ‘pijn doen, beschadigen’ resp. ‘pijn, kwetsuur’).
horten ww. ‘stoten’. Mnl. horten, hurten ‘stoten, duwen, rammen’ [1240; Bern.]. Afleiding van het zn. of rechtstreeks ontleend aan Oudfrans hurter ‘id.’ [1119; Rey] (Nieuwfrans heurter). Een oude vindplaats van het nomen agentis is de toenaam Arnoldus Hurtre [1166; GN].

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

hort1 [stoot] {hort, hurt [stoot, botsing, aanval] 1350} van middelnederlands horten < oudfrans hurter (frans heurter), mogelijk uit het germ. en dan verwant met oudnoors hrūtr [ram].

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

hort znw. m. ‘stoot, duw’, mnl. hort, hurt m. ‘stoot, vijandelijke ontmoeting, bestorming’, vgl. ook mhd. hurt(e) m. ‘vijandelijke ontmoeting’. — Verbaalabstractum van horten.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

hort znw., mnl. hort, hurt m. “stoot, vijandelijke ontmoeting, bestorming”. Hierbij ’t ww. horten “stooten, rukken, duwen, bonzen, op iemand aanrijden in een gevecht, zich in ’t strijdgewoel mengen”, nnl. horten. Uit ofr. hurt (fr. heurt) “stoot” resp. hurter (fr. heurter) “stooten” ontleend, dat uit lat. *ûrtâre, een frequentativum van ûrgêre, wordt afgeleid. In dgl. bett. als de mnl. woorden komen mhd. hurt m. v., hurte v., mnd. hurte v. en ’t ww. mhd. hurten, hürten, hurzen, mnd. hurten voor; nhd. nog hurtig “snel” (mhd. hurtec), dat ook Kil. als hortigh, hurtigh “snel” opgeeft en dat ook in oudnnl. teksten voorkomt. Ook eng. to hurt “deren” (al meng. hurten, hirten) uit ofr. hurter.

C.B. van Haeringen (1936), Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Supplement, Den Haag

hort. De herkomst van ofr. hurt, hurter is onzeker.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

hort m., Mnl. hort = botsing + Mhd. hurt (Nhd. bijv. hurtig = snel) + Fr. heurt (waaruit Eng. hurt + We.. hwrdd = stoot: onomat. of door de eene taalgroep aan de andere ontleend, wellicht aan de Keltische (z. boert).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

hort korte stoot 1350 [MNW]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut