Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

hoogmoed - (eigenwaan)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

hoogmoed zn. ‘eigenwaan’
Mnl. hoge moet, homoet, hoochmoet ‘fierheid, fiere moed, trots’, bijv. in ghi adt den hoghen moet so groot ‘gij had zo'n grote trots, fierheid’ [1350; MNW hooch], ook ‘(daad van) overmoed, gewelddadigheid’, in grote overlast, homoet ende ghewelt [eind 14e eeuw; MNW homoet], van den genen, die met hoochmoet tegen onse burgers gaen ‘van degenen die met geweld tegen onze burgers optreden’ [1456; MNW hoochmoet], homoet ende cracht ‘trots/geweld en kracht’ [1479; MNW-P]; vnnl. hooghmoed, hoomoed, hooghmoedigheyd ‘arrogantie, hovaardigheid, geestvervoering’ [1599; Kil.], dien hooghen moet (begon) ... te swichten ‘die overmoed begon af te nemen’ [ca. 1600; WNT].
Leenvertaling van Middelhoogduits hochmuot (Nieuwhoogduits Hochmut) ‘fierheid, trots’, zie de samenstellende delen → hoog en → moed in de Middelnederlandse betekenis ‘gemoedsbeweging, hartstocht, innerlijk, wil, verstand’. De letterlijke betekenis is dus ‘hoge dunk, grote ideeën’. De niet samengestelde vorm hoge moed komt nog tot in de 17e eeuw voor.
Het woord is vooral bekend van bijbels taalgebruik en in de uitdrukking hoogmoed komt voor de val ‘op trots volgt dikwijls vernedering’, eveneens uit de bijbel afkomstig (Spreuken 16:18).

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

hoogmoed* [trots] {homoet 1425, hooghmoet 1470} van hoog + moed, dus eigenlijk: hoge, fiere moed. De uitdrukking hoogmoed komt voor de val [op trots volgt vernedering] {1606} is waarschijnlijk ontleend aan Spreuken 16:18 vv.: ‘Wie te gronde zal gaan, die wordt tevoren hoogmoedig; een hovaardig en trots gemoed komt voor de val’.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

hoogmoed znw. m., mnl. hoochmoet, hômoet (uitsluitend noordnl.), mnd. hōmōt ‘hoogmoed, wederrechtelijke daad’, mhd. hochmuot, md. hōmuot ‘edele gezindheid, grote vreugde, hoogmoed’, daarnaast ohd. hōhmuotī, mhd. hochmüete ‘hoogmoed’.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

hoogmoed znw., mnl. hoochmoet naast gewoner hômoet (d) m. Deze beide mnl. vormen zijn noordndl. Ook mnl. hôghe moet m. komt voor, dit kan ook “opgewektheid” beteekenen. Vgl. mhd. hôch-muot, md. hômuot m. “edele gezindheid, groote vreugde, hoogmoed” (nhd. hochmut) (ook mhd. hochmüete, hochmuot v., ohd. hôhmuotî v. “overmoed”), mnd. hômôt m. (v.) “hoogmoed, wederrechtelijke daad”.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

J. du P. Scholtz (1961), Afrikaanse woorde en uitdrukkinge - eiegoed of erfgoed?, uitgegee deur Edith H. Raidt, in: Tydskrif vir Geesteswetenskappe, pp. 235-290

Hoogmoed snw. Segsw.: Hoogmoed kom tot ’n val, in Afrikaans waarskynlik meer gewoon as Hoogmoed kom voor die val, wat vir my gevoel Ndl. is. Ook by Teirlinck II. 59: Hoogmoed komt ten val.

Thematische woordenboeken

K. van Dalen-Oskam & M. Mooijaart (2005), Nieuw bijbels lexicon: woorden en uitdrukkingen uit de bijbel in het Nederlands van nu, uitgebreid met De Nieuwe Bijbelvertaling, Amsterdam

Hoogmoed komt voor de val, wie hoogmoedig is zal zijn vernedering ondervinden.

Dit spreekwoord vinden we in Spreuken 16:18 terug, voorafgegaan door een parallelle spreuk die geen ingang heeft gevonden: 'Hooghartigheid gaat vooraf aan ellende, / hoogmoed komt voor de val' (uit te spreken met nadruk op voor, NBV). De oudere bijbelvertalingen hebben alle voor hoogmoed een ander woord of andere verbinding. Pas in jongere vertalingen vinden wij de nu bekende formulering, maar zij wordt al wel door Vondel zo gebezigd. Blijkbaar is er naast de opeenvolgende bijbelvertalingen een variant in de algemene taal ontstaan, die in jongere vertalingen overgenomen werd.

Deux-Aesbijbel (1562), Spreuken 16:18. Wie te gronde gaen sal, die wort te voren stout: een hooueerdich ende stout ghemoet koemt voor den valle. (Statenvertaling (1637): hoocheyt des geestes [is] voor den val.)
Zó werd misplaatste trots gestraft, kapittelde de koster kraaiend, ja, hoogmoed kwam voor de val, nee -- toen zij wilde weglopen -- niemand ging hier van tafel zolang hij aan het woord was. (J.F. Vogelaar, De dood als meisje van acht, 1991, p. 42)
[Over de werkwijze van een debuterend literator:] Dat kan verklaren waarom hij in zijn proefvlucht van de wereld van de verbeelding kiest voor de 'langzame lussen en voorzichtige halen' van het pasticheren. Hoogmoed komt immers voor de val, weet hij uit leeservaring. (De Groene Amsterdammer, 17-6-1992)
Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

hoogmoed ‘trots’ -> Deens hovmod ‘trots’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors hovmod ‘overdreven trots, geringschatting’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds högmod ‘trots’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

hoogmoed* trots 1470 [MNW]

Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

955. Hoogmoed komt voor den val,

d.w.z. hoovaardij gaat aan verderf vooraf; na den hoogmoed komt de val; ondergang en ellende zijn de onvermijdelijke gevolgen der trotsch-heid (vgl. Grimb. II, 5561 vlgg.). Waarschijnlijk is het spreekw. ontleend aan den Bijbel en wel aan Spr. 16, 18: Hooveerdicheyt is voor de ver-brekinge; ende hoocheyt des geestes voor den val. Zie Zeeman, 291. Vgl. mlat. saepius ille cadit qui per sublimia vadit; mnl. hoveerde coomt voor den rouwe; Scaecspel, 84: Voor den val so wort dat herte verheven; Spieghel, 281; De Brune, 373; Cats I, 460; Huygens, Hofw. 784: De hooghmoed gaat niet voor, of neerlagh volght 'er op; Vondel, Jeptha, vs. 284; Winschooten, 55; 322; Westerbaen, 3, 498: Den overmoed gaat voor den val; Harreb. I, 330 a; Wander II, 692; fr. l'orgueil est l'avant-coureur de la chute; hd. Hochmut kommt vor dem Fall; eng. pride will have a fall; pride goes before, and shame comes after; fri. hoofmoed of heechmoed komt foar de fal.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Instituut voor de Nederlandse Taal