Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

holenduif - (soort vogel)

Thematische woordenboeken

K.J. Eigenhuis (2004), Verklarend en etymologisch woordenboek van de Nederlandse vogelnamen, Amsterdam

Holduif Zie sub Holenduif.

Holenduif Columba oenas Linnaeus 1758. In de Lage Landen broedende soort van Duif, die enigszins lijkt op de Rotsduif, en ook wel op de bekendere Houtduif. De soort is een zgn. holenbroeder, die gebruik maakt van nestkasten, Konijnenholen en holtes in boomstammen en gebouwen.
Door de spellingherziening van 1995 zijn eerdere perikelen m.b.t. de spelling van de naam van de soort, dat dient gezegd, mooi opgelost: vD 1961 spelde, naast Holduif (een spelling en uitspraak die toen onder de ornithologen geenszins gebruikelijk was), Holeduif; dit was te verdedigen, aangezien bij het eerste deel van de ss. niet noodzakelijk aan een meervoud gedacht hoefde te worden (al was dit arbitrair: één Holenduif had aan één hol genoeg, maar de soort behoefde voor zijn voortbestaan natuurlijk meerdere holen, d.w.z. ieder broedpaar ieder broedseizoen één hol). Toch spelden vrijwel alle ornithologische werken vóór 1995 Holenduif (naast bijv. Holenuil Athene cunicularia (Bonaparte)), een spelling die terugging op Snouckaert 1908 en Van Veldhuizen 1928 (p.156).
De spelling van Holenduif is na 1995 duidelijk en goed beredeneerbaar geworden (zie Verant- woording: Spelling van de vogelnamen).
De verklaring van de naam lijkt dus buiten kijf: de Duif die in holen broedt. Hierbij moet men wel bedenken dat de volksetymologie een (vogel)naam gauw kloppend máákt! Zo lijkt het postuleren van de mnl naam Wedehoppe (= Hop) als oorsprong voor de naam Woudaapje een onnodige zaak: lijkt Woudaapje immers niet perfect verklaarbaar als een ‘Aapje dat door het Rietwoud klautert’? Maar evenals bij het Woudaapje, zo stoot ook bij Holenduif nader onderzoek naar de oorsprong van de naam op onverwachte zaken. Eén daarvan is dat de naam nog maar erg jong blijkt te zijn. Een tweede aspect aan de zaak is de naam Holduif. De naam Holduif, zoals vermeld in vD 1961 (maar nog niet in vD 1904), staat ook in Albarda 1897; in deze bron is het een limburgse volksnaam voor de Houtduif. Kist 1954 geeft Holduif als officiële belgische (zuidN) naam voor de Holenduif. De naam Holduif komt thans echter alleen in Belgisch Limburg frequent voor; in Vlaanderen, Antwerpen en Belgisch Brabant is hij zeldzamer [WLD; WVD; WBD].
D Hohltaube ‘Holenduif’ heeft ohd voorlopers: Suolahti 1909 vermeldt holotuba en (mv.) holatubun uit de 11e eeuw. Deze ohd namen verschillen duidelijk van ohd holztuba (11e eeuw) >Holztaube ‘Houtduif’.
E Hole Dove zou de perfecte naam hebben moeten zijn, maar in Engeland geldt de officiële naam Stock Dove. Deens Huldue wijst wel op het hol waarin de vogel broedt.
ETYMOLOGIE Aanleiding voor een alternatieve beschouwing van N Holduif, en daarmee voor Hole(n)duif, biedt Hol-duyue [VK] als synoniem voor Hout-duyue, met toevoeging “sax holtduue”: het element hol moet hier gezien worden als holt ‘hout’, net als in het bekende toponiem Hol(t)land! De assimilatie van de stemloze t aan de stemhebbende d in duyve maakte dat men slechts één d hoorde in de naam en deze d vervolgens opvatte als behorende bij duyve (metanalyse). Het probleem van de eventuele homonymie (als die er was) werd opgelost door Houtduif en Holenduif in officiële namen te onderscheiden als Ringduif en Blaauwe Duif of Veldvlieger ↑ [Houttuyn 1763] of Boschduif en Kleine Boschduif [Thijsse 1944]. De officiële naam Holenduif heeft pas later ingang gevonden en is ws. voortgekomen uit de naam Holduif, hetzij als volksetymologische interpretatie van Holduif 1 (= Houtduif), hetzij uit Holduif 2 (= Hoolduif, Hollekesduif), die dan als volksnaam overleefd moet hebben.

Oosterse Holenduif Columba eversmanni Bonaparte 1856. Centraalaziatische ‘tegenhanger’ van de Holenduif. Deze soort is 3x in Europees Rusland waargenomen. Hij zou voor ons dus ‘uit het oosten’ komen (vgl. Noordse Boszanger voor een vogelsoort die ‘uit het noorden’ komt). E Eastern Stock Dove (ook: Yellow-eyed Stock Dove).
De Duitser Eduard Friedrich Eversmann (1794-1860) was een ornitholoog die veel in Rusland reisde en een driedelig boek schreef Addenda ad celeberrimi Pallasii Zoographiam RossoAsiaticam. Naar hem zijn ook genoemd de Eversmanns Roodstaart Phoenicurus erythronotus (Eversmann: Sylvia) 1841 (E Eversmann’s Redstart) [M&M 1988] en een ouder E/Am Eversmann’s Warbler voor de Noordse Boszanger ↑.

H. Blok en H.J. ter Stege (2008), De Nederlandse vogelnamen en hun betekenis, 4e editie, Leidschendam

HOLENDUIFColumba oenas
Duits Hohltaube
Engels Stock Dove
Frans Pigeon columbin
Fries Blaudoke
Betekenis wetenschappelijke naam: blauwe duif. (‘wijnkleurig’). Aanvankelijk nestelde de Holenduif voornamelijk in boomholten en konijnepijpen. Als gevolg van een sterke toename van de soort in de laatste decennia neemt hij tegenwoordig ook wel genoegen met andere broedplaatsen. Volksnamen met betrekking tot het broedgebied zijn Bosdeùve (ZVl), Bosduif (NB, OZV), Boomduif, Holduif (Ach, Vla), Oolnduif (Dr), Hôlduuf (Ame) en Woudduif. Zijn enigszins op Spechten gelijkende leefwijze in boomholten leidde tot de naam Spochte (Ach). Ook de streeknamen Potduif, Potduufje (ZVl) en Steenduif (Haa) houden waarschijnlijk verband met de nestelplaatsen van de Holenduif. Zo’n halve eeuw geleden werd de vogel nog Kleine Bosduif genoemd om daarmee het verschil met de grotere Houtduif tot uitdrukking te brengen. Om dezelfde reden heet hij elders Kleine Woudduif en Lytse Hou(t)dou (Fr). Evenals de wetenschappelijke naam benadrukt de algemene Friese naam het blauwgrijze verenkleed van de soort. Datzelfde geldt voor de namen Blaauwe Duuf (Tex), Blauwtje(n) (Ach), Blauwduifje, Donkerblauwe Veldduif en Blauwe Bosduif. De vogels fourageren voornamelijk op bouwland, vandaar de namen Akkerduif en Veldvlieger. Als contrast met onze andere duivensoorten wordt hij ook wel Wilde Duif genoemd.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut