Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

heterdaad - (bij het uitvoeren van een (mis)daad)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

heterdaad, op bw. ‘bij het uitvoeren van een (mis)daad’
Mnl. in een andere verbinding: metten verschen daden ‘toen het net gebeurd was’ [1300-50; MNW-R]; vnnl. op de (heete) daet ook ‘op staande voet’, in opter daet ‘onmiddellijk’ [ca. 1600; WNT], Frurius [wilde] op de heete daet de strijt wagen [1603; WNT daad], indien de zege op heeter daadt waar vervólght geweest ‘als de zege meteen vervolgd zou zijn geweest’ [1626; WNT zoo II], dan op heeter daad ‘tijdens de misdaad’ [1657; WNT oprijten]; nnl. op heter daad betrappen [1734; WNT betrappen].
Versteende uitdrukking met → op, gevolgd door een oude derde-naamvalsvorm van → heet en → daad, waarin heet figuurlijk wordt gebruikt, zoals ook in bijv. het heetst van een gevecht, het gaat er heet aan toe, en in oude citaten als een heete hertstochte, heet verlangen, heete geestdrift.
Men beschouwt deze uitdrukking wel als leenvertaling van Laatlatijn flagranti crimine ‘bij het uitvoeren van een misdaad’. Het succes van de Nederlandse uitdrukking kan daar inderdaad wel aan te danken zijn, of eerder nog aan het Franse equivalent en flagrant délit, maar op heterdaad lijkt toch eerder een inheems product te zijn, omdat de citaten van vóór 1657 in vorm en betekenis afwijken van de Franse en Latijnse uitdrukkingen.

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

heterdaad (op --) (vert. van Latijn in flagranti delicto)
Idioomwoordenboeken

F.A. Stoett (1923-1925), Nederlandsche Spreekwoorden, Spreekwijzen, Uitdrukkingen en Gezegden, drie delen, 4e druk, Zutphen

389. Op heeter daad,

d.w.z. terwijl de daad nog heet is, nog niet bekoeld; terwijl men bezig is met, gedurende het bedrijven van de daad; eene vertaling van het lat. in flagranti (delicto); vgl. fr. en flagrant délit; hd. auf der Tat, in flagranti ertappen; eng. in the (very) act. In de middeleeuwen noemde men dit metter verscher daetDit beteekent thans in Antwerpen: zonder toeven, zonder uitstel; Antw. Idiot 327. Dezelfde beteekenis had op heeter daad of op de heete daad, op de daad in de 17de eeuw.; 17de eeuw: op heeter daet, op de versse daad of op het stuk; Zuidnl. op de daad betraapt zijn, op de daad betrapt zijn, terwijl men bezig is (Teirl. 245); vgl. hd. auf frischer Tat en zie Ndl. Wdb. III, 2182; VI, 402; XI, 284.

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut