Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

helft - (de halve hoeveelheid)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

helft zn. ‘de halve hoeveelheid’
Mnl. helef, helefd, helft in dehelef van drien sticken ‘de helft van drie stukken’ [1227-32; CG I, 10], so sullen si bringen die helefd ‘dan moeten zij de helft inbrengen (van hun bezit)’ [1236; CG I, 23], helft [1248-71; VMNW]; soms ook vormen met ft > cht, bijv. in dene helegt ... ende dander helegt ‘de ene helft en de andere helft’ [1292-93; CG I, 1871].
Afleiding van → half met het achtervoegsel pgm. *-ido, dat i-umlaut veroorzaakte. De overgang ft > cht zoals in → achter is in enkele vindplaatsen merkbaar, maar heeft niet doorgezet door de sterke analogiewerking van half.
Mnd. halfte, helfte; ohd. halba, mhd. halbe (vnhd. Hälfte ‘helft’ < mnd.); ofri. helfte (nfri. helt(e)); on. helfð, helft (< mnd.; nzw. hälft); < pgm. *halb-idō- ‘helft’, met grammatische wisseling uit *halb-iþō-.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

helft* [elk der beide gelijke delen waarin iets verdeeld is] {helft(e) 1236} afgeleid van half.

J. de Vries (1971), Nederlands Etymologisch Woordenboek, Leiden

helft znw. v., mnl. helcht, helft, helt (de laatste vorm nog vla. en zeeuws), mnd. mhd. helfte, oostfri. halfte, owfri. helfte, helft, on. helfð. — Afl. met suffix -iþō van half.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

helft znw., mnl. helcht, helft, helt (de vorm met wegval van f, ch nog vla. en zeeuwsch), ook met -e, v. Gevormd van half. Evenzoo mhd. (md.), mnd. helfte (nhd. hälfte) v., mnd. halfte (v.?), oofri. halfte, owfri. helft(e) m. “helft”, on. helfð v. “id.”. ’t Ohd. woord voor “helft” is halftanôd m.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

helft v., Mnl. id. + Ndd. helfte (waaruit Hgd. hälfte): met e = ä en suff. -ti van half.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

F. Aarts (2017), Etymologisch Dictionairke vaan ’t Mestreechs, Maastricht

hèlf (zn.) helft; Vreugmiddelnederlands helef <1227>.

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

halfte: minder gebr. wv. v. helfte; Ndl. dial. halft(e), misk. verst. d. umlautlose vorm v. Hd. hälfte, vgl. OFri. halfe (tDK).

J. du P. Scholtz (1961), Afrikaanse woorde en uitdrukkinge - eiegoed of erfgoed?, uitgegee deur Edith H. Raidt, in: Tydskrif vir Geesteswetenskappe, pp. 235-290

Halfte snw. helfte. – Ook Boekenoogen XVII, 24: “Halft (helft: onder invloed van half...)”

Thematische woordenboeken

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

helft. Als iemand wordt uitgescholden, hoor je vaak als reactie:. (1) Wat je zegt, ben je zelf,/ (2) Met je kop door de helft,/ (3) Met je kop door de muur,/ (4) Ben je morgen lekker zuur.
Ik beschouw dit versje als een antwoordvers dat in regel (2) vaak elliptisch is en aangevuld moet worden met de gebiedende wijs val. In met je kop door de helft zie ik een vervloeking die nauwelijks nog in relatie gebracht kan worden met haar letterlijke betekenis. Zij heeft vooral een emotionele betekenis, die weergegeven kan worden met ‘ik heb een enorme hekel aan je, laat me met rust en verdwijn uit mijn ogen’. Van regel (2) van dit vers zijn diverse varianten, maar ook de regels (3) en (4) kunnen verschillen. Zo noteerde ik:. (1) Wat je zegt, ben je zelf,/ (2) Met de keutel door de helft,/ (3) Met de rook in de kont,/ (4) Zo loop je de hele wereld rond.. Voor de verwensing met de keutel door de helft, [val] met de keutel door de helft ‘val met je keutel middendoor’ heb ik geen afdoende verklaring. Mogelijk is het een synoniem van ‘breek je nek’.
Ook komt voor:. Wat je zegt, ben je zelf,/ Met je kop door de helft,/ Met je vork in je reet,/ Ben je morgen lekker heet,/ Met je kop door de muur,/ Om twaalf uur.. Een zestienjarige scholiere uit Borne (Ov) kent eveneens een zesregelige variant:. Wat je zegt, ben je zelf,/ Met je kop door de helft,/ Met je kop door de muur,/ Ben je morgen lekker zuur,/ Sta je in de krant,/ Met je piemel in je hand.. Een scholier uit Beverwijk stuurde mij de volgende versie:. Wat je zegt, ben je zelf,/ Met je kop door de helft,/ Met je kop door de stront,/ Vinger in je kont.
Dit vers bevat een dubbele verwensing. Buiten [val] met je kop door de helft! is er ook [val] met je kop door de stront! Beide verwensingen zijn aan de haal gegaan met hun letterlijke betekenis en drukken haat, afkeer, woede enz. uit. Ze betekenen ‘je kunt mij wat’, of ‘ik kots van je, rot maar op’.
Een meisje van zeventien uit Kennemerland en een jongen uit Beverwijk trakteerden mij op:. Wat je zegt ben je zelf,/ Met je pik door de helft,/ Met je pik in de muur,/ Is-ie morgen lekker zuur.
Ook hier twee verwensingen in één vers: [val] met je pik door de helft! ‘breek je pik doormidden en [weg] met je pik in de muur.
In Aalten, Amsterdam, Dieren, Goes, Grave, Groessen, Hellevoetsluis, Kilder, Krimpen aan de IJssel, Leiderdorp, Middelburg, Roelofarendsveen, Rotterdam, Rijswijk, Schoondijke, Waalre, Zaandam en op Zuid-Beveland kent men:. Wat je zegt, ben je zelf,/ Met je kont door de helft,/ Met je kop (of kont) door de muur,/ Dan ben je morgen lekker zuur.. In Hengelo (Ov) kent men ook:. Wat je zegt ben je zelf,/ Met je kont door de helft,/ Met je kop door de stront,/ Stink je morgen uit je mond.. Een merkwaardige variant is met je kop door de stront! Als er ook hier sprake is van een ellips moeten wij val of ga aanvullen.
Eveneens in Hengelo kent men:. Wat je zegt, ben je zelf,/ Met je kop door de helft,/ Met je vork in je reet,/ Ben je morgen lekker heet.. In Schilde (provincie Antwerpen) kent men uw broek scheurt in de helft als regel (2), maar dat is natuurlijk geen verwensing. In Merksem, Brasschaat, Kapellen en Herentals geeft men slechts twee regels op:. Al wat je zegt, ben je zelf,/ Met je broek in de helft.
In Doetinchem wordt weer een andere variant overgeleverd:. Wat je zegt, ben je zelf,/ Met je kop door de helft,/ Met de lepel in je kont,/ Loop je morgen de hele wereld rond.
Daaraan wordt dan vervolgens nog toegevoegd:. Harrie Nak met de piemel in de knak.
Lobith varieert als volgt:. Wat je zegt, ben je zelf,/ Met je kop door de helft,/ Met je vork in je kont,/ Zo loop je de hele wereld rond.. In Vlissingen werd ook aangetroffen:. Wat je zegt, ben je zelf,/ Met je kop door de helft,/ Met een lepel in je mond,/ En een vork in je kont,/ Zo loop je de hele wereld rond.. Amsterdam zou Amsterdam niet zijn, als het niet anders was dan andere steden. Het moet die eer evenwel delen met het Brabantse dorp Waalre:. Wat je zegt, ben je zelf,/ Met je kop door de helft,/ Met je kop in de sloot,/ Ben je morgen lekker dood.. De tweede verwensing die wij hier ontmoeten, luidt [val] met je kop in de sloot! De emotionele betekenis ervan wijst op haat, minachting, afkeer enz. en kan opnieuw weergegeven worden met ‘rot op, val dood’.
Roermond heeft in de regels (3) en (4) ook net weer iets anders:. Wat je zegt, ben je zelf,/ Met je kop door de helft,/ Met je kop door de stront,/ Ben je morgen weer gezond.
broek, elf, koffiemelk, lepel, tiet, touw en verf.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

helft ‘elk der beide gelijke delen waarin iets verdeeld is’ -> Fries helft ‘elk der beide gelijke delen waarin iets verdeeld is’; Zweeds hälft ‘elk der beide gelijke delen waarin iets verdeeld is’ (uit Nederlands of Nederduits); Negerhollands half ‘elk der beide gelijke delen waarin iets verdeeld is’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

helft* elk der beide gelijke delen waarin iets verdeeld is 1236 [CG I1, 23]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut