Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

helemaal - (geheel en al, volkomen, volstrekt)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

helemaal bw. ‘geheel en al, volkomen, volstrekt’
Vnnl. gheheel te mael ‘totaal’ [1600-50; WNT geheel], heeltemael [1692; WNT vlaag I]; nnl. heelemaal [1784; WNT].
Ontstaan door verkorting uit ouder heeltemaal, dat wegens de spreektalige status schriftelijk slecht is geattesteerd, maar nog voortbestaat als Afrikaans heeltemal ‘geheel en al’. Heeltemaal is een contaminatie van het bijwoord heel en de bijwoordelijke bepaling te maal, die beide in dezelfde betekenis ‘geheel en al, volkomen’ voorkomen en aanmerkelijk ouder zijn: mnl. in welcke cedule ... de 4 leden gantz, heel, und al ... wedersegheden ‘welke akte de vier leden volledig en helemaal bestreden’ [1443-51; MNW], hiene kire den ligame te male vombe ‘tenzij hij het lichaam helemaal omdraait’ [1270-90; CG II, Moraalb.]. Zie → heel en → maal 1, en voor een vergelijkbare vorming → allemaal.
helegaar bw. ‘helemaal’. Vnnl. heel en gaer [1621; WNT heel III]; nnl. heelegaar [1897; WNT tis]. Dit verouderende woord is nog spreektaliger dan helemaal en wordt meestal gebruikt in combinatie met een ontkenning. De traditionele opvatting dat helegaar een verkorting is van heel en gaar is gebaseerd op de hier genoemde oude attestatie en op de Duitse analoge woordgroep ganz und gar. Ook mogelijk is dat helegaar is ontstaan uit heel te gader, naar analogie van helemaal uit heel te maal en allegaar uit al te gader, zie → allegaartje.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

helemaal* [geheel en al] {1784} samentrekking van heel te male [geheel, te enen male], heel is een bijw. van graad.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

heelemaal bijw., oudnnl. heel te male. Te mâle en al te mâle (nnl. allemaal) zijn reeds mnl.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

heelemaal bijw., geassim. uit heel te.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

heeltemal bw. Ook helemaal en helemal.
1. Geheel en al, gans en al, totaal. 2. In taamlike mate, nogal.
In bet. 1 uit Ndl. helemaal (1784), 'n sametrekking van heel te male 'geheel en al, ten ene male, volkome'. Bet. 2 het in Afr. self ontwikkel. Eerste optekening in Afr. by Kern (1890).

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

heeltemal: – helema(a)l/heelmal – , “geheel en al” (WAT); Ndl. helemaal (vroeër heel te male naas geheel te maal), v. ook almal.

Thematische woordenboeken

P.G.J. van Sterkenburg (2001), Vloeken. Een cultuurbepaalde reactie op woede, irritatie en frustratie, 2e druk, Den Haag

helemaal. Een aantal malen komt in ons materiaal de verwensing ben je nou helemaal! voor. Ik zie daarin een verkorting van ben je nou helemaal besodemieterd, belatafeld of van god los. Voorts ben ik van mening dat deze term woede en andere frustratie uitdrukt.

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

helemaal ‘geheel en al’ -> Berbice-Nederlands helemali ‘geheel en al’.

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

helemaal* bijwoord van hoedanigheid: geheel en al 1784 [WNT witten]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut