Meehelpen? Ga naar etymologieWiki

 

Jaarwoord generator van Genootschap Onze Taal

 

hekelen - (over de hekel halen)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

hekel 2 zn. ‘vlaskam’
Mnl. ekel ‘prikkel, stimulus; voorwerp waarmee men kan prikken’ [1240; Bern.], ekele ‘punt, stekel’ hekele ‘prikkel, stimulus’ [beide ca. 1440; Harl.], een hekel of een prekelinge der slapender naturen [1485; MNW]; vnnl. hekelpael, haeckelpael (oostelijke dialecten) ‘gepunte paal’ [1599; Kil.], hekel ‘vlaskam’ [1562; Naembouck].
Herkomst niet helemaal zeker. Wrsch. met umlaut ontstaan uit pgm. *hak-ilō- bij een stam *hak- ‘prikken, steken, hakken’ waarbij ook → haak en misschien → hakken behoren. Voor het woordeinde -el zie → druppel.
Mnd. hekele ‘vlaskam’ (> nzw. häckla, nde. hegle); mhd. hachel, hechel ‘vlaskam’ [ca. 1500] (nhd. Hechel); me. hekele ‘vlaskam’ [ca. 1325; BDE], hakell [1485; BDE] (ne. hackle); < pgm. *hak-ilō-. Daarnaast de werkwoorden ‘met een hekel bewerken’: os. hekilōn (mnd. hekelen); mhd. hacheln, hecheln (nhd. hecheln, ook overdrachtelijk ‘scherp beoordelen’); me. hekelen [1325; BDE] (ne. heckle, ook overdrachtelijk ‘scherp beoordelen’ [1808; BDE]).
De betekenis ‘vlaskam’ wordt pas bij Kiliaan gevonden, maar dat kan verklaard worden uit het feit dat landbouwtermen in het MNW-corpus ondervertegenwoordigd zijn. Hij zal wrsch. ouder zijn dan de abstracte betekenis ‘prikkel, stimulus’. Voor een synoniem zie → repel.
hekelen ww. ‘scherp beoordelen, berispen’. Mnl. ekelen ‘prikkelen, aansporen’, hekelen ‘id.’ [ca. 1440; Harl.], ‘vlaskammen’ [1562; Kil.], ‘kwetsen, scherp beoordelen’ [1494; MNW]. Afleiding van hekel en synoniem met de uitdrukking over de hekel halen. Net als bij het zn. zal de concrete betekenis ‘vlaskammen’ wel ouder zijn. Opvallend is dat de betekenisuitbreiding naar het overdrachtelijke ‘scherp beoordelen’ zowel in het Nederlands (als eerste) als in het Engels, Duits en Zweeds heeft plaatsgevonden.

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

hekelen* [over de hekel halen] {1485} van hekel2.

N. van Wijk (1936 [1912]), Franck's Etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, 2e druk, Den Haag

hekelen ww. Afl. van hekel I. Reeds mnl. mhd. en mnd., ook al os. ihekilod “gehekeld”. Voor de nndl. bet. “iemand hekelen” (ook in ’t Du.) vgl. fr. railler “spotten”: spa. rallar, port. ralar “wrijven, raspen”.

J. Vercoullie (1925), Beknopt etymologisch woordenboek der Nederlandsche taal, Den Haag / Gent

hekelen o.w., van hekel 1.

Dialectwoordenboeken en woordenboeken van variëteiten van het Nederlands

G.J. van Wyk (2003), Etimologiewoordeboek van Afrikaans, Stellenbosch

2hekel ww.
1. Vesels deur middel van of op 'n hekel (1hekel) bewerk. 2. Skerp berispe, beoordeel of afkeurend bespreek.
Uit Ndl. hekelen (al Mnl. in bet. 1, 1715 in bet. 2).

3hekel ww. Ook, streektaal, hiekel.
Met 'n skerp pen en garedraad 'n weefsel maak wat uit kettingsteke, lang en kort beentjies bestaan.
Wsk. uit D. häkeln (1700). Eerste optekening in Afr. by Pannevis (1880).

S.P.E. Boshoff en G.S. Nienaber (1967), Afrikaanse etimologieë, Die Suid-Afrikaanse Akademie vir Wetenskap en Kuns

hekel I: – hiekel – , ww. (frekw. m. uml.?), “veseldraad tot weefsel verwerk”; Ndl. hekelen bet. “materiaal tot veseldraad verwerk”, terwyl Ndl. haken aan Afr. hekel beantw. wat misk. d. Hd. häkeln beïnvl. is (Hd. hechelen beantw. aan Ndl. hekelen).

Uitleenwoordenboeken

N. van der Sijs (2010), Nederlandse woorden wereldwijd, Den Haag; met aanvullingen uit Uitleenwoordenbank 2015

hekelen ‘over de hekel halen; berispen’ -> Deens hegle ‘over de hekel halen, uitkafferen, door de mangel halen’ (uit Nederlands of Nederduits); Noors hekle ‘reinigen met een hekel’ (uit Nederlands of Nederduits); Zweeds häckla ‘over de hekel halen’ (uit Nederlands of Nederduits).

Dateringen of neologismen

N. van der Sijs (2001), Chronologisch woordenboek: de ouderdom en herkomst van onze woorden en betekenissen, Amsterdam

hekelen* over de hekel halen 1485 [MNW]

Overige werken

Woordenboek der Nederlandsche taal (WNT) & Middelnederlandsch woordenboek (MNW) & Vroegmiddelnederlands woordenboek (VMNW) & Oudnederlands woordenboek (ONW) – alle onderdeel van de Geïntegreerde Taalbank (GTB)

Zoek dit woord op in het WNT, MNW, VMNW, ONW.

Hosted by Meertens Instituut